Intervju

Skomsvoldssamtala

– Skulle du berre sove i 20 minuttar no, seier Kjersti Annesdatter Skomsvold til det nyfødde barnet, avsluttar skriveøkta, og tar babyen. Ho trillar i parken til barnet sovnar, spring til nærmaste benk, og skriv vidare. Slikt kjem det ein ny sjanger frå.

Foto: Agnete Brun
Foto: Agnete Brun
Publisert digitalt

Kjersti Annesdatter Skomsvold og den vesle dottera kjem til Litteraturhuset for intervju om den nye boka Barnet, ein roman der ramma er ein dag med eit barn, men forteljinga likevel hoppar som etter eit barns leikande logikk: Kjersti har hoppa att og fram i tid og trådar, litt slik som barn kan fortelje; ut frå kva ein opplever som sant. Påstanden i romanen er at den er adressert til forteljarens andre barn. Den første fødselen var ei dårleg røynsle. Det å skrive om den andre fødselen reparerer den første. Det reparerer også det som forteljaren kallar «skrivinga». Ho får samla spreidde tekstar til ein roman som er fragmentert og ukronologisk, slik som tida med småbarn kanskje kjennest. Romanen skildrar barn; dottera, sonen, og jentene og gutane som synest i andleta, kroppane og kjenslene til dei vaksne i boka. Forteljaren blir smigra når babyen viser at ho er forelska i mora si. Forteljaren må ikkje skape noko fantastisk. Barnet vil berre at ho er der.

– Kva er tilhøvet mellom skriving og forelsking?

– Begge deler er ein form for dyrking. Ein bruker så mykje tid på eit anna menneske når ein er forelska. Det gjer ein òg med skrivinga. Og er ikkje forelsking ein form for fiksjon? Blir ein ikkje forelska i ei førestilling av den andre?

Forteljaren din testar eit Hamsun-sitat på kjærasten sin. «Jeg elsker en kjærlighetsdrøm jeg hadde en gang, jeg elsker dig, og jeg elsker denne plet jord. Og hvad elsker du mest? (…)»

– Ja, og så blir draumen det viktige. Det å sitje timar i strekk og skrive er som ei forelsking. Eg kan bli nesten sint når nokon kjem og spør om noko trivielt, som forstyrrar universet eg forsøker å skape. 

Du skriv i boka at kjærleik er farleg. 

– Eg trur iallfall at skriving er farleg. Ein lever seg så mykje inn i noko anna og inn i eit sjølv som ikkje er til å kjenne att. Ting sluttar å bety kva dei er, og blir noko anna. Sånn er det også med … 

Kjersti tar opp ein matboks og gir dottera potet.

– I skrivinga må eg bryte grensene eg setter for meg sjølv, og sånn er det også når eg skal sleppe andre menneske nær. Ho i boka har hatt veldig klåre grenser i form av bustad og skriving, ho satt i bustaden og skreiv og skreiv, og skrivinga blei ei orsaking for å leve eit liv utan kjærleik. Så kom det eit anna menneske som trakk henne ut av det. Ho risikerte å bli såra eller miste seg sjølv. Men ho risikerte også å få oppleve nye sider ved seg sjølv, som å meistre noko ho ikkje trudde ho ville. Nokon skreiv i ei bokmelding at det å opne seg er eit arbeid. Det var så fint, og så sant. 

Opne seg for kva eller kven? 

– Å opne seg for andre menneske, opne seg i skriveprosessen, og ikkje berre vere i ei boble og gjere det arbeidet, men også å opne seg kjenslemessig, i møte med andre. 

«Barnet i seg sjølv» er noko ein kjem i kontakt med. Det synest eg er rart med å ha barn: Barna ligg og får ikkje sove. Dei har ikkje språk til å fortelje om det til meg. Eg lever meg inn i korleis dei har det, og sjølv om eg ikkje har minner av sjølv å vere eit lite barn som ikkje får sove, så får eg tilgang til det gjennom barna mine. I denne skrivinga har eg tenkt mykje på korleis min eigen barndom var. Plutseleg ser eg også foreldra mine om att, i eit nytt lys. 

Forteljaren ser korleis ei døyande grandtante livnar til når ho får vite om barnet som skal komme, og ho ser guten i ein «ven» som vel å ta livet sitt. 

– Det er nesten litt forbode å ta opp døden når eit barn er komme til verda. No skal det handle om det nye livet. Men når ein har erfart å miste folk som stod ein nær, så ser ein på barn på ein annan måte. Ein ser kor skjørt livet kan vere. Døden er også der, på andre vis. Under ein fødsel tar naturen kontroll, ein bestemmer ingenting, det er som når ein døyr. Og som forteljaren i boka tenkte også eg då eg fødde at dette ikkje går. Eg følte meg så fanga. Etterpå tenkte eg om venninnene mine som hadde fødd «Kvifor har de ikkje sagt noko?» Den einaste som sa noko sa at eg skulle glede meg. Det var jo ikkje noko å glede seg til. Men eg har litt dårleg samvit for at eg har skildra det som så fælt, for det er jo også fantastisk. Det kjem jo eit menneske. 

Romanens disposisjon ser tilsynelatande organisk ut. Korleis arbeidde du fram forma, heilt praktisk? 

– Eg skreiv ståande med mac-en på ei hylle og barnet i beresele. Før har eg alltid likt godt å printe ut etter ei stund og lese på papir. Eg skjønte ikkje først kvifor dette blei eit herk no, men det var fordi eg ikkje kunne ha papir spreidd utover medan eg hadde dottera. Ho var slik at eg aldri kunne legge henne ifrå meg. Eg gjekk også tur med taleopptakar, og så, når barnet sovna, sprang eg til nærmaste benk og skreiv for hand. Eg liker jo betre å skrive enn å snakke med meg sjølv. Folk sa at eg ikkje skulle tenkje på at eg måtte skrive etter at barna var fødd. Men det var viktig for meg. Eg kjenner at eg er meir tilstade når eg har skrivinga. Livet blir ikkje mindre av det. Det å skrive er jo ein måte å halde fast i livet, også i denne tida som går så fort.

Så den metoden som er skildra i boka, av taleopptakar og bruk av post-its på veggen, var også den du brukte for å skrive boka? 

– Metoden var slik at stoffet hadde arbeidd seg opp. Det var hulter til bulter. Det var ingen roman. Eg kom på forteljargrepet med å ha nokon å fortelje det til. Det var ikkje sånn «no skal eg fortelje deg noko, barnet mitt», dette er ingen historie eg ville ha fortalt til mitt barn i røynda. Å skrive ein roman var motivasjonen, og for å få en kronologi på stoffet førestilte eg meg det som ei forteljing. Det var korte arbeidsøkter. Det ser ein i romanen. Eg skreiv då barnet sov. «Å, skulle du berre sove tjue minuttar no, ja». Sånn er det jo. Det løsna då eg bestemte meg for at handlinga skulle skje på ein dag, og at barnet skulle bli eldre på den tida. Det er jo sånt som ein kan gjere i litteraturen. 

At slikt er muleg er barnets logikk? 

– Ja, opplevinga av tid er mykje meir tøyeleg for eit barn, og romanen fann forma si då eg frigjorde meg frå dei strenge rammene eg automatisk setter når eg tenkjer på tid. Tida kan til dømes være vertikal i staden for horisontal, og barnet kan være både ei veke og fire månader på same dag.

– Arbeidstida var også noko anna. Før kunne eg sitje åtte timar i strekk og skrive. No synest eg at to timar er eit hav av tid. Fordi eg veit at eg ikkje har mykje tid, er det som om eg forsøker å gå rett til kjernen når eg fortel. I går kveld hadde eg tre timar etter at barna hadde lagt seg, og eg gleda meg så veldig til å arbeide lenge. Men det er som om arbeidsøktene på tjue minuttar har satt seg fast i kroppen. No stopper det ofte opp etter ein halvtimes tid.

Kjersti oppdagar at dottera ikkje har vatn. Vi får tak på eit glas vatn til henne. 

– Før skjønte eg ikkje folk som sa at dei skreiv to timar om dagen. Eg tykte det var useriøst. Eg sat alltid dei mange timane. Eg skreiv ikkje heile tida, men det var noko med å vere i det universet. Allereie i diktsamlinga (Litt trist matematikk (2013)) og 33 (roman, 2014) byrja det å opne seg litt opp. Det var mykje reising og undervisning ved sida av. Ein ser korleis dei ytre tilhøva kjem inn i skrifta.

– Har du frykta, i valet av forteljarposisjonen, at det skal handle for spesifikt om barnet, og at du ekskluderer dei lesarane som ikkje har barn? 

– Den uroa ein kjenner når ein kjem litt djupare … Ho løfter dottera ut av stolen og set henne på golvet … Motivet er ikkje så viktig. Det er ikkje så viktig om det er ein fødsel som utløyser tankane eller noko anna. Det handlar om redsla for å miste gleda si. På sitt beste kan litteraturen lindre og røre borti den som skriv og den som les. Kva boka handlar om er ikkje alltid så viktig. Ein roman om krig kan berøre like mykje eller like lite som ei diktsamling om fruktdyrking.

Dotter vil kjenne på smøret. Kjersti gir henne ei skei.

– Handlar det også litt om gleda over å vere den vaksne?

– Forteljaren veks når ho tar vare på andre menneske. Ho skjerpar seg. Det er litt godt å sleppe å vere barnet. Ho har som følgje av sjukdom opplevd å måtte bli tatt vare på etter at ho var voksen, og synes det er så godt å komme bort frå det.

– Det at du vil ta vare på og ikkje bli tatt vare på

– Og så tørre å gjere det. Det er skummelt nok å ta vare på seg sjølv. Det er jo masse ein ikkje får til i eige liv. 

– Men det ser jo ut til at du fiksar veldig godt å ta vare på, når du no har mann og to barn å ta vare på. Er du sånn som forfattar også, at du jobbar best med fleire parallellprosjekt?

– Det var ikkje sånn før, men no liker eg best å ha fleire prosjekt om gongen. I alle fall to. Eg har eit anna prosjekt no som tar mykje lenger tid. Ein ser kanskje dei ulike prosjekta med ulike blikk, ser det eine i lys av det andre. Det er utruleg kor mykje tid ein kan bruke viss ein har lite å gjere, og kor stor plass noko kan ta om ein gir det god plass.

Dottera vil opp på fanget igjen.

– Men er det enklare å skrive med barn i huset? 

– Enn med sambuar? Kjærast? Eg synest det. Ein vel samlivet heile tida, mens barnet berre er der. Kva skal barnet ete og når? Det er mykje arbeid, men det er så grunnleggande. Med andre, vaksne menneske er det meir komplisert. Som eg skriv ein plass i boka, så tenkjer eg mykje meir over koreleis eg og kjærasten beveger oss i forhold til kvarandre, eg veit ikkje om eg skal gå ut av rommet eller ikkje… Når sambuaren balar med noko, kva er rett å gjere då? Med barnet veit eg med ein gong kva som er rett. Eg syntes også det var vanskelegare å skrive då vi var berre to fordi ein får ein annan sitt blikk på alt. Og når ein skriv om kjærleiksrelasjonen så kjem håpet om at alt skal gå bra. Det pregar skrivinga, og kan fort få det til å høyrast ut som ein bryllaupstale. «Du er så fantastisk (…)». Samtidig har det å sleppe andre menneske nær betydd mykje for skrivinga fordi eg blir satt i situasjonar der eg oppdagar meir om meg sjølv, og det gjeld både med kjæraste og barn.

– Er det lettera å skrive om det som ligg langt att i tid?

– Eg trur ein kan skrive godt om noko med ein gong. Naja Marie Aidt skreiv godt om sorg ganske kort tid etter tapet av sonen. Viss ho hadde skrive det no, ville det vore noko anna, og antakelig blitt ei meir samanhengande forteljing. No er boka hennar svært fragmentarisk, og ein kan sjå at språket er i oppløysning og prega av sorga.

– Eg trudde jo at eg skulle få eit heilt nytt språk etter den første fødselen, men alt var så overveldande at eg nærmast mista språket. Etter kvart kom eg i kontakt med språket igjen, og eg kjente snart kva som tilhøyrde dagboka og kva som kunne bli ein roman. Eg prøvde å spare på det siste, som barneføtene som gnissar mot kvarandre som grashoppar, til eg var klar for å skrive.

– Eg las i Tønsberg Blad at du var på familietur med Strømstadferja i sommar. Tar du med datamaskin og skriv då også

– Å, ja, eldstemann er så oppteken av den båten. Den går forbi hytta, så vi tok ein dagstur. Men eg hadde ikkje med datamaskin, vi tok berre båten frem og tilbake. Så du les Tønsberg Blad, du.

Ja, og Dagbladet, til dømes. Etter kronikkar og fråsegn frå meldarane og forfattarane Endre Ruset og Frode Helmich Pedersen, har det blitt ein debatt om dei fleire bøkene som er gitt ut om fødsel og/eller barselstid. Pedersen meiner at litteraturen må ha ei original skildring av dette, som det unike ved Olaug Nilssens forteljing om å ha eit autistisk barn, medan Ruset spør om dei som gir ut bøker i Noreg er for like kvarandre. Har du noko meir du vil seie i saka?

– For å være ærleg synes eg ikkje dei fortenar særlig mykje meir spalteplass. Det er ganske trist at nokon sitter og tenkjer sånn, men når dei først gjør det, er det for så vidt bra at ein får det fram i lyset. Eg trur det handlar om kjønn, det å føde er ei kvinneleg røynsle. Kva andre tema får vi slike kommentarar om at «no har vi høyrt nok om det», at det er uttømt?

– Forutan det å få barn, skriver eg i den nye romanen min om forelsking, sorg, død og alderdom, for å nemne noko. Altså ganske vanlege og allmennmenneskelege røynsler som er skrive om før. Eg har ikkje noko behov for å være original i valet av det eg skriver om. Det er jo noko av det slåande ved litteraturen, at mennesker fortsetter å skrive om dei same tinga, og samtidig klarer å si noko nytt – det viser at vi blir berørt av det same, og at vi ikkje er så ulike kvarandre likevel, på tross av at vi lever på forskjellige steder, i forskjellige tider.

– Dømet med Olaug Nilssens bok synes eg også er merkelig, som om det å få eit barn ikkje er stort nok i seg sjølv. Det er så banalt at eg blir flau over å sei det – men ein kan skrive godt om alt. Ein kan òg skrive dårleg om alt. Ein må ikkje forveksle idear med originalitet. Eg håpar at bøkene mine kan bli gjenkjent som mine uavhengig av kva eg skriv om, gjennom språket og måten eg behandlar stoffet på. Eg har aldri idear om kva eg skal skrive om. Eg skriv om det eg opplever som naudsynt. Det er ofte det eg trur at eg ikkje kan skrive om fordi eg blir redd av det. Eller det kan vere noko som eg ikkje klarer å forstå. Kva eg vel å skrive om har ikkje noko med kva kollegaene mine skriver om. Eg er forundra over at det finnes forfattarar som tenkjer at det er sånn det fungerer.

– Mari Grydeland skreiv i Aftenposten at du med denne boka «tar ein Knausgård». Kva tenkjer du om det?

– Det er ganske lettvint å seie. Å lese er, som å skrive, eit arbeid, og den setninga seier jo ikkje noko som helst når den ikkje blir følgt opp. Det kjem ikkje eingong fram om meldaren meiner det ein styrke eller veikskap. Det blir reduserande uansett.

Kjersti spiser, prater, gir dottera bitar av mat, set dottera på golvet, følgjer med kor dottera er, og ammar henne. Men då eg spør om venen hennar, han som valde å ta livet av seg, då legg ho bestikket ned. Eg hadde kommentert på at ho gjennom fleire bøker har vald å gjere det muleg å identifisere “venen” som var meir enn ein ven og skrivelærar. 

– Ein har jo sin eigen historie, og den skal ein ta på alvor. For meg handlar dette om å erfare sorg. Eg hadde ikkje erfart det sånn før, denne måten å døy på, når nokon veljar vekk livet sånn… Å få barn har endra måten eg har sett på denne hendinga også, og kanskje var dette noko av grunnen til at det blei desto viktigare for meg å setje eit slags punktum.

Powered by Labrador CMS