Intervju

Gammelgresk fra Gudbrandsdalen

For første gang foreligger en så å si komplett utgave av Sapfos lyrikk på norsk. BLA prater med gjendikter Per Esben Myren-Svelstad om arbeidet med å føre verdenshistoriens kanskje aller betydeligste poesi over til nynorsk.

Per Esben Myren-Svelstad har gjendiktet den greske poeten Sapfo til nynorsk - med kløyvd infinitiv. Bildet viser poetens hode, slik det er oppbevart i det arkeologiske museet i Istanbul. Kilde: Wikimedia commons.
Per Esben Myren-Svelstad har gjendiktet den greske poeten Sapfo til nynorsk - med kløyvd infinitiv. Bildet viser poetens hode, slik det er oppbevart i det arkeologiske museet i Istanbul. Kilde: Wikimedia commons.
Publisert digitalt

Per Esben Myren-Svelstad

(f. 1987) er førsteamanuensis ved Institutt for lærerutdanning ved NTNU, og har en ph.d. i allmenn litteraturvitenskap. Sapfos Fragment er hans første gjendiktning.

Gratulerer, Per Esben! Med utgivelsen av Fragment er så å si alt vi kjenner av Sapfo tilgjengelig i norsk språkdrakt. Men hva skal vi egentlig med fragmentert antikk poesi?

Takk for det! Kven er dette «viet», tru? Eg visste ikkje at eg skulle noko spesielt med Sapfo då eg oppdaga henne som tenåring gjennom Svein Jarvolls omsetjing. Men slik er det med den gode litteraturen: Han treffer oss utan at vi ventar det, og utan at vi alltid veit kva vi treng. Det gjeld at mest mogleg litteratur er tilgjengeleg for flest mogleg, og denne omsetjinga er nettopp del av eit tilgjengeleggjeringsprosjekt: Kanon-serien på Gyldendal.

Kan du lose oss gjennom hvem Sapfo var?

Ho må ha vore frå ein høgtståande familie på Lesbos. I perioden 604—595 f.Kr. var ho truleg i eksil på Sicilia, noko som fortel oss både at ho var vaksen på det tidspunktet, og at ho og familien hennar var engasjerte i maktkampane mot tyrannen Pittakos. At ho var frå dei øvre samfunnslaga, var ganske sikkert ein del av grunnen til at ho stod fritt til å skapa lyrikk. I materialet som er overlevert til oss, finst både kjærleiksdikt, religiøse påkallingar, episk og mytologisk forteljingsstoff, og ikkje minst bryllaupssongar. Nokre av dikta har tydelegvis eksistert i fleire versjonar, noko som kan tyde på at ho deltok i dåtidas litterære marknad med å laga songar – høvesdikting – som kunne nyttast i fleire samanhengar med små tilpassingar.

Ei vanleg førestilling er at Sapfo var leiar for ein slags pensjonatskule der unge jenter levde saman i ein erotisert fellesskap som førebuing til eit vaksenliv som gift kvinne. Dette er ei førestilling som fekk vind i segla på det seine 1800-talet, då europeiske filologar kunne bortforklåre den lesbiske erotikken i dikta med at kvinnene på Lesbos dyrka den homoseksuelle fasen i ungdomen – som dåtidas sexologi trudde på, og plassere Sapfo i ei ramme som passa med den moderne kostskulekulturen.

Sjølv om Sapfo som skulefrøken slik sett er ei fordomsfull oppfatning utan særleg handfast prov, er det grunn til å tru at det var ein eller annan slags kvinnedominert krins omkring Sapfo. Men eg trur vi heller skal sjå for oss ein religiøs-kultisk fellesskap med sterke innslag av erotikk og symposiumskultur.

I biblioteket i Alexandria var dikta hennar samla i ni papyrusrullar som utgjorde omkring 10 000 liner med tekst. I dag er berre nokre hundredelar av dette bevart, og stort meir enn dette veit vi heller ikkje om biografien til Sapfo.

Sapfos betydning for litteraturhistorien er knapt til å overskue. Platon kaller henne «den tiende muse», mange mener lyrisk diktning ikke ville vært den samme uten. Hva er det Sapfo gjør som gir henne denne historiske tyngden?

Éin ting er at ho set ord på nokre erfaringar som har nokså tverrkulturell appell, så som svartsjuke, sakn og religiøs ekstase. Men kanskje like viktig er den formelle meisterskapen ho viser fram, som vekte åtgaum hjå dei romerske gullalderpoetane og har vore imitert heilt til vår tid. Den sapfiske strofa – tre langliner og ei fyndig kortline – gjev eit både mektig og pregnant uttrykk. I fragment 31, eit av dei mest kjende, og eit dikt som har inspirert andre poetar i både antikken og renessansen, skildrar ho ein torturaktig fysisk reaksjon på å bli oversett av den kvinna ein elskar. Eit godt dikt snarar oss inn i rytmen sin og tek tilhøyraren med inn i ei kjensle som faldar seg ut over tid. Det har ofte vorte sagt at dikt er bilete i ord, men dikta til Sapfo, laga for munnleg, musisk framføring som dei er, syner så tydeleg fram at det temporale og inkantatoriske aspektet ved lyrikk er minst like sentralt.

Forrige gang Sapfo viste seg i norsk språkdrakt, i Svein Jarvolls gjendiktning fra 2003, ble hun omtalt som «modernistisk». Hvilken retning har du valgt i gjendiktningsarbeidet?

I Kanon-serien ligg det ganske tydelege føringar for dette. Alt som er overlevert i bunden form, skal setjast om metrisk på norsk. Alle gjendiktingar skal ha eit moderne, tilgjengeleg norsk, så dei arkaismane Eirik Vandvik og Sigmund Skard boltra seg med, måtte eg styre unna. Konfirmasjonssongsyntaks er likeins bannlyst. Slik sett var mange formelle val tekne for meg då eg starta arbeidet.

Og … du har gjendikta til nynorsk?

Og ikkje berre det: med kløyvd infinitiv. Slik har eg lagt litt av det gudbrandsdalske språket mitt i «mi» Sapfo, nett som alle gjendiktarar legg att spor av seg sjølve i «sine» forfattarar.

Jarvoll vektlegger det erotiske perspektivet i Sapfos diktning. Din versjon framstår mer sober?

Legg han vekt på det erotiske perspektivet, eller speler han snarare på det suggererande i det fragmentariske? Eg merkar meg til dømes at Jarvoll set om fragment 117A til «glatt inngang». Eg  har valt «finslipt inngang». Sapfo nyttar eit adjektiv avleidd av eit verb som tyder å slipe, skjera ut, polere, pusse. Sjølv om berre akkurat desse to orda er bevarte, dreiar det seg truleg om ein konkret inngang – ein port eller ein karm i treverk eller stein. «Glatt» kan naturlegvis brukast om til dømes slipt marmor, men det kan samstundes gje assosiasjonar til meir anatomiske inngangar.

Sapfos diktning er bevart kun i fragmenter og filler. Hvordan har arbeidet med kildematerialet vært, med alt det innebærer av tolkning, gliper og uvisshet?

Her må eg presisere at sjølv om eg les gresk, er eg – heldigvis – ikkje klassiskfilolog. Arbeidet mitt er ikkje å etablere dei mest pålitelege tekstutgåvene; det har andre gjort før meg. Det er brei semje om tekstmaterialet, men den fragmentariske tilstanden gjer det ikkje enkelt å vita kva som er den mest presise måten å forstå det på. Samtidig er det også ein fordel å kunna orientere seg i ulike forslag på korleis fragmenta kan tolkast. Slik sett ber gjendiktinga mi preg av ein dialog også med andre gjendiktingar, og av ei posisjonering overfor andre tolkingsforslag.  

Det er stor avstand mellom norsk i 2021 og gammelgresk. Hva skjer når diktene transponeres fra da til nå?

Gresk er eit bøyingsrikt språk der ein kan få sagt mykje med partisippkonstruksjonar og samsvarsbøying. Vi kan uttrykkje akkurat dei same tinga på norsk, men då gjerne med fleire ord, som ville sprengt rammene dei sapfiske strofeformene set. Mellom anna difor har det ofte vore meir utfordrande å gjendikte dei kortare fragmenta – som det jo finst flest av – enn dei lengre. For i dei lengre har ein meir plass å boltre seg på, og kan vera litt friare med kvar ein plasserer ulike element.

Paul Ricœur skildrar det å fortolke ei tekst som å sameine tekstas diskurs med subjektets diskurs, og det meiner eg er ei veldig treffande skildring også av gjendiktingsprosessen. Eg trur alle gjendiktarar grip fatt i noko dei kjenner seg att i og legg att noko av seg sjølve i dikta. Og det gjeld nok same kor fjerne kjeldetekstene er i tid.

Kanadiske Anne Carsons Sapfo-gjendiktning heter If not, Winter. Jeg beit meg merke i at du, i oversettelsen av nettopp denne frasen, skriver «men ikkje, vinter», som jo har en temmelig annen betydningsvalør. Har det oppstått uenigheter mellom deg og andre gjendiktninger – i så fall om hva?

Eg vil nok ikkje seia at det dreiar seg om direkte usemjer, men om alternative forslag til korleis tekstene kan lesast. Eksempelet du nemner, har såpass usikker overlevering at eg valde å sjå bort frå konjekturen «ei» («viss») og tok utgangspunkt i ordet som stod att: «de», som på gresk ofte har adversativ tyding – dimed vart det «men». Iblant har eg medvite gått for tolkingar som bryt (om enn berre marginalt) med andre etablerte og mykje brukte gjendiktingar, for å synleggjera at her finst alternativ.

Til sist: Hvordan er det å sitte fordypet i diktning fra 2500 år tilbake i tid? Er menneskenes hjerter uforanderlige?

Som Undset-liebhaber set eg stor pris på det spørsmålet. Påstanden du alluderer til, er siste setning i Fortellinger om kong Arthur og ridderne av det runde bord (1915), ei gjenforteljing av legendene omkring den mytiske kongen. Verket har ein allvitande forteljar som påstår å ha samla saman historier frå gamle «franske og engelske bøker», men også å ha sløyfa det stoffet som ikkje ville appellere til moderne menneske: «Ti sed og skikk forandres meget, alt som tidene lider, og menneskenes tro forandres og de tenker anderledes om mange ting. Men menneskenes hjerter forandres aldeles intet i alle dager».

Kvifor denne lange omvegen om – det kanskje forterpa – Undset-sitatet? Fordi når ein les det i samanheng, blir det tydeleg at det nok ikkje fyrst og fremst er ein antropologisk påstand, men snarare ein resepsjonsestetisk ein. Ved å kuratere fortida, vende blikket mot det vi kan kjenne oss att i, og dimed leggje inn ein innsats for å sjå noko av oss sjølve i fortida – ved å gjera alt dette kan vi kjenne slektskap på tvers av tider. Etter å ha pusla saman fragment over fleire år, er eg i grunnen endå meir einig med Undset enn før.

Dimed meiner eg heller ikkje at det nødvendigvis skulle vera vanskelegare å fordjupe seg i 2500 år gamal diktekunst enn samtidslitteratur. Å engasjere seg i ei tekst inneber alltid å ta eit aktivt val om å prøve å forstå det framande sinnet som er innkoda i henne. For mange av oss er ikkje dette nødvendigvis enklare i møte med ein samtidsforfattar enn med Sapfo.

BLA 11/12-21

Powered by Labrador CMS