Intervju

Auðurreisa

Island blir støtt kåra til det mest likestilte landet i verda. Forfattarskapen til Auður Ava Ólafsdóttir, som i fjor mottok Nordisk råds litteraturpris, viser at det ikkje alltid har vore slik.

Publisert digitalt

Auður Ava Ólafsdóttir

- Født i 1958 og busett i Reykavik.

- Jobba tidlegare som professor i kunsthistorie, skriv no på fulltid.

- Kjem i haust med sin sjette roman på norsk, “Frøken Island”, omsett av Tone Myklebost (Pax forlag).

- “Stiklingen” var første boka hennar på norsk. Den vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris (2009), og er ein bestseljar i Frankrike.

- “Arr” kom på norsk i 2018, og vann Nordisk Råds litteraturpris det same året.

- Auður er omsett til 28 språk.

Då den islandske stjernepoeten, den Nordisk råds litteraturpris-nominerte Sigurdur Pálsson plutseleg døydde, mista fleire islendingar håpet om ein islandsk prisvinnar.

Kvifor?  «De glemte at det også var nominert en bok av en fantastisk stilsikker og morsom kvinne», kommenterte ein spaltist i Klassekampen. Men så vann den andre islandske nominerte, Auður Ava Ólafsdóttir prisen, og Audurs islandske kollega skreiv i spalta Nordisk råd at islendingane hadde gått ut ifrå at det berre var dei mannlege forfattarane deira som kunne vinne slike prisar. Og det er blant anna denne gløymselen Nordisk råd-vinnaren bidreg til å kjempe imot, i sitt mykje omsette forfattarskap.   

Den seinsommardagen eg møter Auður i Reykjavik er det blå himmel og sterk vind. Regnbogeflagget piskar på stanga mellom Det nordiske huset og Universitetet på Island. Reykjavik har blå himmel og sterk vind. Typisk gluggavedur: vêr det er umogleg å vere i, men som er vakkert å sjå på om ein er innandørs. Bak meg er arkitekt Gudjon Samuelsons signalbygg Háskoli Islands, universitetsbygget.  Så vakkert er det svære, lysande bygget at britiske troppar visst nekta å ta beslag på det under den andre verdskrigen. Eg finn meg ein veg forbi og rundt og ned ei trapp, til Studentakjellarinn, som er den opne, lysande og forlatte universitetsplassen sin rake motsetnad: mørk, travel, varm, luktande av kjötsúpa, øl og menneske. Auður verkar heime her. Men så har ho også hatt universitetet som sin daglege arbeidsplass, som professor.

Jenteloven

I haust er Auður aktuell med ei ny bok på norsk: romanen Frøken Island. Like før vi møttest, hadde ho nett fått den norske omsetjinga av Tone Myklebost i hendene.

– Kan du fortelje litt om Frøken Island?

– Eg skriv i hovudsak om tre unge, talentfulle og kreative menneske, og særleg om den eine, ei kvinne som har fem manus liggande. Ho forsøkjer å få dei gitt ut. Men ingen vil gi dei ut fordi skrivemåten hennar er ulik måten karane på den tida skreiv. Stilen hennar passar ikkje inn i dei vante kategoriane. Ho møter eit mannsdominert litteraturmiljø der desse maktmennene er meir interesserte i kroppen hennar enn i det ho skriv. Dette går føre seg i 1963, då Island framleis var ei isolert øy langt frå resten av verda. På den tida budde det 177 000 menneske her. Vi hadde éin nobelprisvinnar i litteratur, Halldor Kiljan Laxness, to transatlantiske fly og meir enn hundre aktive vulkanar som landet framleis har. Heltinna i romanen, Hekla, er kalla opp etter ein av dei. 1963 er også året då Kennedy blir skoten og Martin Luther King held si tale og seier:  Eg har ein draum. Samtidig skjer dei første vulkanutbrota som etter kvart dannar øya Surtsey sør for Island.

Du skriv frå ei øy som var mykje meir isolert enn ho er no, altså!

– Øya som tema er ein gjengangar i bøkene mine – på ein eller annan måte. Ordet island betyr til sist «isolasjon». Ingen naboar, berre sjø. Eg ønska at lesaren skulle få sanse isolasjonen i landet på den tida. Eg ønska også å utforske ideen om den andre og det ukjende. Kva kjenneteiknar det som er langt unna? Sett bort frå soldatane på den amerikanske NATO-basen på Keflavik, var det praktisk talt ingen utlendingar på øya på den tida. Veldig få reiste utanlands. Då eitt av dei to transatlantiske flya våre krasja ved Fornebu flyplass i Oslo det året, altså i 1963, var det berre sju passasjerar om bord.

Kva gjer isolasjonen med språket?

– Mi heltinne skriv i eit marginalt minoritetsspråk. Svært få menneske forstår henne. Språket er heimlandet – farslandet – til ein skrivar. Det er ei bok om språk og det å skape noko.
– Ja, for du skriv om denne unge kvinna som forsøkjer «det umoglege», som er å komme inn i varmen i eit mannsdominert litteratursystem.

– Ja, ho forsøkjer å bli forfattar i eit konservativt og patriarkalsk land. Litteraturen i landet er styrd av menn. De er få, nesten ingen, kvinnelege forfattarar på Island på den tida. Så i staden for å kaste bort tid på å bli forfattar, får ho råd om å delta i ein venleikskonkurranse: Frøken Island. For meg har det blitt ein roman om fridom, og om omgrepet venleik – særleg innanfor kunst.

– Eg gir stemme til folk som ikkje hadde nokon stemme på Island på den tida: ein kvinneleg poet og den homofile vennen hennar. Vennen er uekte son av ein amerikansk soldat, og jobbar som fiskar. Han drøymerom å forlate Island for å bli stylist og leve med menn utan å måtte gøyme seg. Dette er kreative folk som vi kunne ha visst meir om om samfunnet hadde vore annleis. Ei kvinne som ville bli forfattar på Island på sekstitalet var ei einsam kvinne.

Kjønnsroller

Auður debuterte som forfattar nesten førti år gamal, i 1998. Ho vart raskt godt likt på Island, men fekk gjennombrotet sitt med tredjeboka Stiklingen (på islandsk: Afleggarinn), kor ho skildrar ein ung islandsk mann som mest av alt vil pleie roser i ein klosterhage. Til avisa Vårt Land sa Auður i 2015 at det i bøkene hennar gjerne er mannen som koker og steller heime, medan kvinnene søkjer fridom. Auðurs forfattarskap har i stor grad handla om kjønnsroller, og slik vore i opposisjon til dei.

– Men dette er aldri bøkenes hovudtema. Det er berre eitt av sidetema. Hovudtemaa i bøkene mine er å utforske kva det betyr å vere eit menneske. Eg vil forske på paradoksa som gjer oss til folk, seier Auður.

I Noreg blei ho for alvor kjend med romanen Arr, som fekk Nordisk råds litteraturpris i 2018. Hovudpersonen Jònas jobbar som handtverkar i Reykjavik. Han er skilt, har ei dotter, og har bestemt seg for å ta livet sitt. Han har fått hand på ein del gamle dagbøker som han førde som ung mann. Der noterte han kven han hadde ligge med, litt om kroppane deira, litt om døden og ein del om vêret. Det er heller magre notat. Jónas er ein dyktig handtverkar, med eit forkvakla kjensleliv. Han kan reparere «alt» han har i nærleiken av seg. Men han fiksar ikkje seg sjølv, og lever ikkje heilt opp til det islandske mannsidealet, der mannen også er effektiv, ambisiøs og modig. Auðurs roman har ein genialt stram komposisjon: Jónas dreg med seg drillen sin til eit krigsherja område. Der kan han ta livet av seg utan at det merkast. Men drillen, «pistolen», får ein heilt annan betydning i den nye konteksten. Det same gjer Jònas. Både drillen og han blir uunnvêrlege i den bomba byen.

– Det finst ikkje noko slikt som uskyldig tekst, seier Auður, om valet av drill, krigssone og handtverk.

– Eg har eit mål om undertekst, seier ho, og forklarar slik kvifor ho vel dei meir impliserande rekvisittane heller enn direkte metaforar.

Språket er det verktøyet Auður har å hanskast med. Ho skildrar Jònas og prosjektet hans med humor og varme, i ein prosa som ho stundom bryt opp, for å gje rom til, til dømes, eit stutt dikt. Kapitla kan vere ned til ei halv side korte, og ha kapitteloverskrifter som fungerer som heile dikt. Lufta som bryt opp prosaen får romanen til å likne lyrikk. Lesaren blir ein viktig medskapar.

Ut i verda

Auður vart fødd i Reykjavik for omlag seksti år sidan, og var, som unge islendingar flest, glad i å lese. Ho las alt mogleg, særleg islandsk. På syttitalet, som i dag, var det ei grense for talet på omsetjingar til islandsk. Men Auður hadde tidleg moglegheita til å reise ut. Allereie som fjortenåring reiste ho til Danmark og budde der tre og ein halv månad. Etter vidaregåande flytta ho til Italia, og lærte italiensk så godt at ho las bøker på språket. Denne erfaringa kallar ho ei dør ut til verdslitteraturen. 

– Ja, eg var oppteken av å reise ut. Tradisjonelt på Island har ein sagt at den som sit heime blir dum. Å segle ut har blitt eit adverb i kvardagsleg bruk. Sigldur er den som har vore ute og sigla og som har vida ut horisonten sin. Ein gir ikkje nokon makt og posisjon på Island med mindre dei har vore ute og kome heim. 

Auður har budd åtte år i Frankrike, og i Italia over lang tid. Ho utdanna seg til kunsthistorikar ved Sorbonne i Paris. Vel heime i Reykjavik tok ho jobb som lærar på teaterhøgskulen, før ho blei direktør for Universitetets kunstgalleri, og professor i kunsthistorie på Islands universitet. I samband med lanseringa av Frøken Island – og samtidig tildelinga av Nordisk Råds litteraturpris, sa Auður til avisa The Reykjavik Grapevine at vikingane var nokre materialistiske, ukultiverte valdtektsmenn. Det å vere viking, heller ikkje i den moderne meininga av ordet, kling ikkje godt i Auðurs øyrer. Då islandske bankar kollapsa i 2008, vart det oppdaga storstilt økonomisk kriminalitet. Desse kriminelle vart kalla «finansvikingar». Fram til då hadde folk flest brukt ordet viking som noko meir positivt: som nokon som var eventyrlystne, uredde og med stor gjennomføringskraft. No blei fleire av viking-atributtane sett på som negative. Det var på denne tida Auður skreiv Stiklingen, som ho kallerfor ein antimaterialistisk anti-vikingeroman.

Teaterpåverknad

Sidan debuten med Upphækkud jörd i 1998 har Auður utsett karakterane sine for reiser. Guten i Stiklingen reiser til ein stad som ikkje finst på kartet. Kvinna i Regn i november reiser rundt Island, og den ovanfor nemnte Jónas i Arr reiser altså til eit krigsherja område, eit ingenmannsland. På grunn av faren for landminer og andre etterlatenskaper frå krigen, tilbringar Jónas mykje tid på hotellet – «Stillhetens hotell» – der han reparerer og hjelper til.

– I ein roman er ei reise alltid også ei indre reise. Hovudpersonane reiser bort for å finne ut ting om seg sjølv og verda og kjem tilbake som ein endra person. Min metode er å snakke om dei små, kvardagslege  tinga, og la dei stå for noko større, for ei større sanning. Eg ønskjer å tematisere internasjonale spørsmål, og løyser det med å skrive om det som er nærme meg, seier Auður.

– Jo meir spesifikt, jo meir globalt! Det er som med økosystema. Det lokale blir globalt.

Eit påfallande trekk ved romanen Arr, er det kammerspelaktige ved den eine delen av boka, og den symbolsterke, men heilt konkrete drillen. Eg skal til å spørje om desse teatermessige sidene ved manuset har å gjere med Auðurs røynsle frå teaterhøgskular. Men før eg rekk å nemne noko av dette, informerer Auður meg om at boka Arr opphaveleg var eit teaterstykke, med ein annan tittel. 
– I staden for å lage teater ut av ein roman, lagde eg ein roman ut av eit teatermanus, fortel ho. 

Dramamanuset Mennesket er det einaste dyret som græt blei lagt bort medan boka Arr fann forma si. Men idet dette nummeret av BLA kjem i butikkane, har dette teaterstykket premiere på det islandske nasjonalteateret. Det synest Auður er gjævt. 

– Det er på mange måtar mindre komplisert å skrive ein roman enn å lage teater. Du har berre ansvar for deg sjølv, det er berre ein sjølv ein kan klage på. Teateret, på den andre sida, er eit stort apparat. 

Teater er dyrt å lage. Det skal eit godt manus til før eit teater antek det og produserer det. Men Auðurs stykke blir sett opp av ein velrenommert regissør. Også her får drillen ein sentral rolle. 

– Hovudpersonen figurerer stort sett i kulissane. Han jobbar med scenografien, med drillen sin, fortel Auður, som er imponert over oppsettinga. 

Å skrive på islandsk

Som si heltinne Hekla, opplever Auður at ho skriv for «nesten ingen», fordi ho skriv på eit språk som «ingen forstår». Men Auðurs bøker blir omsett til 28 språk og er seld til 30 land. Ho skriv langt ifrå berre for dei som kan islandsk. Auður har det som mange islandske kunstnarar visst ønskjer seg: suksess i utlandet. Men det dyssar Auður ned. Ho forklarar at janteloven står sterkt på Island. Difor er ho godt nøgd om forleggarane hennar ikkje nemner dei gode meldingane og alle utanlandssala på Facebook –- eller i etablerte medier for den del. Men om eg skal tru Klassekampens Nordisk råd-spalte, er det snakk om ein jentelov meir enn ein jantelov: Det er lett å finne døme på mannlege, prisvinnande og masse-omsette forfattarar som blir folkelesnad – også på Island.

Så forlet vi den mørke studentkjellaren og går opp til klår himmel, sterk sol og dei stramme pride-flagga, og tek bilde. Island er kjent for å ha nokre av verdas beste pride-festar og den beste likestillinga. At desse rettane og denne fridomen ikkje alltid har vore der, det minner Auðurs romanar og bruset frå pride-toget i sentrum meg om.

Mette Karlsvik (f. 1978) er forfatter. Hun bodde på Island i korte perioder fra 2010 til 2014. I oktober kommer hun med romanen Meieriet, som er satt til det nedlagte meieriet Korpulfstadir på Island.

Powered by Labrador CMS