Intervju

Adamsamtala

Folk flest liker at forteljingar får ein slutt. Det er tilfredsstillande, seier Adam Rutherford, som forklaring på kvifor folk forskar på arvestoffet sitt, og ofte godtek enkle historier om kor dei kjem frå.

Adam Rutherford. Foto: Bazar forlag.
Adam Rutherford. Foto: Bazar forlag.
Publisert digitalt

BLA 1/19. 16.01.19

Adam Rutherford

(f. 1975, Ipswich) er doktor i genetikk, forfattar og vitskapsformidlar.

Sommaren 2018 kom En kort historie om alle som noen gang har levd ut på norsk.

Book of humans kjem ut på norsk på Bazar forlag hausten 2019.

Rutherford skriv forskningsformidling for The Guardian, er programleiar i BBC 4s Inside science, og har vore medskapar av og programleiar i BBC TV-produksjonar som Creation: The Origin of Life / The Future of Life og Gene Code.

– Kvifor vil folk kjenne historia til arvestoffet sitt?

– Det handlar om identitet, og å sjå sin plass i historia. Det gir folk eit narrativ. Og det er trivielt, meiningslaust, på eit vis.

Det er søndags morgon i ein rastlaus hotell-lounge. Genetikkprofessor Adam Rutherford er på veg tilbake til Storbritannia etter ein dag og ei natt i Oslo. Han har halde foredrag basert på boka En kort historie om alle som noen gang har levd. Professoren driv no meir formidling enn forskning, han er forskningsjournalist for The Guardian og programleiar i BBC, og så skriv han bøker. Han er ein entusiast. Nesten som skaparen av den legendariske naturfagsserien Cosmos, Carl Sagan. Eller, for å trekke ei anna samanlikning: Han er litt «the David Attenbourough of genetics». Rutherford når fram til millionar som er opptekne av eigen historie, noe som i følgje det britiske statistikk-byrået er det svært mange: Arveforskning, altså genetikk, er den mest populære fritidsaktiviteten i Storbritannia.

– Grunnen til at så mange driv på med slektsforskning, kommer ikkje berre av at så veldig mange eldre menneske gjer det. Eg trur folk synest det er interessant fordi det å fortelje historier er essensielt for menneske. Vi liker fiksjon fordi avslutninga den gir tilfredsstillar. Kanskje gjer ein noko av det same ryddearbeidet i arveforskninga. Vi ser kanskje etter liknande sett av strukturar. Folk ser i mykje større grad til «dei vanlege» i slekta si. All den nye teknologien gjer det lettare. Dette er hovudtemaet i boka mi: at trass i kongane og dronningane, all kudos til dei, så seier deira historie ikkje så mykje om kven vi er i dag. Folk har gjort denne feilen – dei ser etter kongane og dronningane. Dei «gløymer» mordare og sinnsjuke. Vanlege folk, som verken er kriminelle, sjuke eller kongar og dronningar, ser dei ikkje på i det heile tatt. Dei som trur at vi kan forstå kven vi var gjennom å sjå på dei kongelege kjem ikkje langt. Og dei som trur at det alltid er spennande tar også feil. Det er veldig mykje triviell informasjon å finne. Det gjeld også testane som stadig fleire tar for å lære om opphavet sitt. Likevel betalar vi millionar kvart år for å få vite det geografiske opphavet til genane våre.

Rutherford utdjupar dette i boka: Den menneskelege «arten» blir tilfredstilt av narrativ. Dei ser etter forklaringar, skriv han. Han skriv og om byrjinga på det å lese gener, at «vi ønska å finne fortellingar som rydda opp i mysteria kring historie, kultur og individuell identitet, som fortalte oss akkurat kven vi var og kvifor. Ønska våre blei ikkje oppfylt. Det humane genomet viste seg å vere mykje meir interessant og komplisert enn det nokon av oss hadde forventa …».

– Det er komplisert. Særleg kjemien. Det er difor eg gøymer vitskapen i det i gode historier.

Men når Rutherford trivst med kompleksitet, korleis synest han det er å formidle forskning til masser av folk, gjennom TV?

– Ein må akseptere at mediet er reduksjonistisk, men samstundes må ein vite korleis folk engasjerer seg med TV og fortelje deretter. Heile arbeidet mitt handlar om å formidle at denne forskninga er historier utan ende. Men eg hatar å lage TV.

Naudsynte snarvegar

Adam Rutherford ler høgt og gliser britisk: breitt, frå øyre til øyre, med tennene. Han har allereie, etter ti minuttars intervju, rukket å fortelje fleire tørrvittige historier. Typisk britisk: Alltid at your service for å vekke latter og forundring. Halvparten av Rutherfords genetikk kjem frå hans goanesiske mor, den andre halvparten frå den britiske faren. Han er fødd og oppvaksen i Storbritannia, og er doktor i det feltet som opptek flest britar; genetikk. Også i Noreg er arveforskning populært. Det er også TV-programma som sporar ein tilbake til ukjent slekt. Og vi spyttar i reagensrøyr og trur vi får vite alt om genetikken vår. Genforskaren har sjølv aldri tatt ein sånn test. Er det av frykt for at det mest dyrebare han eig – informasjonen om DNA-et hans – skal bli misbrukt, solgt, komme på avveie, bli grunnlag for ein ny verdskrig eller etnisk reinsking? Nei, svarar Rutherford. Informasjonen ein får frå den testen er uinteressant.

– Ein slik DNA-test vil vise at ein er 10% skandinavisk, 4% jødisk, whatever, det er ganske meiningslaust. For på botnen er vi alle involvert med dei same folka. Alle i Europa kjem frå vikingane.

– Det med at alle stammar frå vikingane er eit av hovudpoenga i En kort historie om alle som noen gang har levd. Genenes historie. På eit tidspunkt i historia vil alle sine gener krossast. Dette punktet kan vere for tusen år sidan, i vikingetida, til dømes. Kvifor drar du fram akkurat den arven?

– Folk liker at eg fortel at dei er i slekt med vikingane. Vikingane var spennande. Mange har høyrt om ekspanderingar og utforskning. No har ein filmane og tv-seriane som mange ser. Ikkje så mange veit at vikingane blei audmjuka og jaga av amerikansk urfolk då dei kom dit. Men for genetikarar  er dei veldig spennande. Ein kan spore historia deira på grunn av sagaene.

Testen lærer ingen at forskning på genetikk, også eins eigen genetikk, er historier utan ende. Difor formidlar Rutherford forskning på TV, i The Guardian og i foredrag. Han viser stadig diagrammar. Nye typar diagrammar, som får meg til å tru at han er ein metodisk forfattar som skriv etter ein form, den rutherfordske forma. Eg ber Rutherford om å gjere greie for den litterære metoden sin.

– Eg liker å lese om andre skrivande, og å lære om skrivereglane deira. Men eg trur aldri på dei som hevdar at det finst ein måte å skrive på. Alle har sin måte som er rett for seg. Phillip Pullman skriv fem hundre ord kvar dag. Verken meir eller mindre. Nokre har alt kartlagt før dei set seg ved skrivebordet. Ruth Rendell, som er ein slags moderne Agatha Christie, seier at karakterane hennar overraskar henne. Det pleide eg å fnyse litt av. Men no oppdagar eg at eg har det på liknande vis. Eg veit alltid kor eg begynner eit kapittel. Midtveis i kapitlet veit eg kva poenget mitt er. Så må eg gå tilbake til byrjinga og endre det for å passe kapitlet. Eg veit ikkje før etter at boka er ferdig kva som blir poenga mine. Difor har det vore vanskeleg for meg å pitche bøker til forlaget mitt. Men no har eg hatt same redaktør og same forlag på fire bøker. Dei kjenner meg no og veit korleis eg skriv. Dei stoler på meg.

– Men du veit ikkje tesa før etter at boka er ferdig?

– Nei. Den siste boka mi begynte som traktatar mot menneskeleg eksklusivitet. Det blei til Book of humans. The story of how we became us. Vi er ein art som kommuniserer og lagar verktøy, som bruker eld og driv med sex utan reproduksjon. Men vi er ikkje dei einaste. Vi lagar kunst. Heller ikkje det er vi aleine om. Å vere menneske er i alt dette, men også i andre ting, og først og framst i det at vi underviser kvarandre. Vi er ein art som er kjenneteikna av å vere ekspertar, og som har lyst til å dele spesialkunnskapen vår. Vi er ikkje det eine eller det andre, vi er alt på ein gong. Det er noko av paradokset med å vere menneske.

Kva med evna til og ønsket om å lage forteljingar ut av eige liv, ut av eigne kriser, kjærleiksforhold, og så vidare, kva seier det om menneske?

Som unge likte eg Star Wars-filmane. Men eg var forvirra over det utrulege hellet over at ein fekk filma nettopp Luke Skywalkers historie, og ikkje kven som helst andre si historie. Lukes historie var jo fantastisk. Og slik er det litt med det å fortelje historia om oss sjølve gjennom genene. Ein vel nokre som ein hugsar, som ein merker seg, som ein tar inn i historia om slekta si. Dei aller fleste av oss legg ikkje att eit spor, og blir gløymt. Uavhengig av kor bra folk dei kan ha vore, så har vi ikkje tilgang til informasjon om dei. Det som har stått igjen, har vore historia om kongar og dronninger. Men dette er i ferd med å endre seg.

Menneskelege meandrar

Det er berre ein halvtime til Rutherford må ta flytoget til Gardermoen. Men han stressar ikkje. Han kan den kortaste vegen til togstasjonen. Rutherford har formidla forskning i Oslo før, og seinast for eit par veker sidan, under opninga av ei utstilling om eugenikk på Teknisk museum på Kjelsås. Han får alltid inn ein kommentar om forenklinga som skjer, uansett typen formidling. Også den som han jobbar mest med, på BBC.

– Det er veldig mykje uærleg og reduktiv TV der ute. Ein kjem til C frå A, via B. Eg prøver å formidle at historia vår er rotete, skrudd og svingete. Å omfamne kompleksitet. Men det er jo lett å forenkle, alle skrivande gjer vel det. Historikarar skildrar verdshistoria sånn «Vi dreiv jorda og var glade. Det blei krig og vi blei ulykkelege. Så kom nazistane, som var skikkeleg dårleg. Vi seira over nazismen, som var bra.» Viss eg kan overtyde ein person om kor kompleks historia er, så er eg nøgd. Men vi er innstilt frå naturen av til å ønske dei lette historiane, og til å like heltehistoriane. Folk slit med å kjenne seg att i dei som ikkje er heltar.

– Utgangspunktet for det heile, det du jobbar med, er eit utruleg komplisert molekyl. DNA – 23 par av kromosomar, og kvart kromosom er satt saman av så mykje informasjon at ein, som du skriv, kan samanlikne eitt DNA med tre milliardar historiar. At dei kan fortelje «ei historie om store vandringar og erobringar av kontinent». Då det store Human Genome-prosjektet vart fullført i 2000, sa Bill Clinton at ein, takka vere dei tusen forskarane som jobba med prosjektet, no forstår og snakkar dette «Guds språk». Men ein har ikkje oversikt over DNA-«språket», skriv du. Det har vore, er, og blir eit avansert og komplisert felt. Korleis går du inn i det?

– Det første ein forfattar tenkjer på er målgruppe. Er det ikkje? Eg ønskjer jo å bli lesen og respektert av fagmiljøet mitt. Det er viktig å reflektere deira arbeid på ein presis måte. Det bør vere ting der som utfordrar deg. Men kanskje det avanserte stoffet ikkje virkar så vanskeleg fordi det også er gode historier?

– Ja, og gode bilde. Det går litt ut over britiske kongelege og andre der innavl ligg utanpå huda. Men stemmer det, som eg meiner å ha høyrt, at hjernen skil ut endorfinar når ein lærer noko nytt?

– Vi liker nyhende. Så det høyrest rett ut. Men eg er ikkje nevrolog.

Det er surt. Slutten av oktober. Eg har på meg islandsk ullgenser med trippel tråd. Det ser kanskje Rutherford. Han fortel at han skal til Island på måndag. Under boomen på 00-talet sette islandske vitskaps- og finansfolk opp ein kombinert penge- og genbank. Dette var før det internasjonale DNA-kartleggingsprosjektet Human genome-prosjektet var konkludert. Frå opprettinga gjekk det brev ut til islendingar: Om dei ikkje ønskte at deira genmateriale skulle bli lagra i genbanken deCODE, så måtte dei seie ifrå. Ein måtte aktivt gå inn for ikkje å få sitt arvestoff kartlagt og inngått i dette analyseprosjektet. Det var ikkje alle som orka å ta det aktive steget. Mange forstod ikkje dei etiske perspektiva ved prosjektet, og sa heller ikkje ifrå. deCODE har fått mykje material; prøver av DNA frå over 100 000 menneske, altså over 1/3 av heile befolkninga på Island, og komplette informasjonar av arvestoff frå 10 000. deCODE skriv at dei analyserer og prøver å forstå menneskeleg arvestoff for å avdekke «basen for praktisk talt alle sjukdommar og lyter». Forsøket er sett på Island fordi «ein har så reint genom der». Enkelte, som forfattaren Sjòn[1], meiner at islendingar sette pengane sine i prosjektet fordi dei var smigra. Islendingar kjøpte aksjer i hopetal i deCODE. Det vart investert masse i det islandske selskapet, mellom anna fordi dette arvematerialet blei blant dei viktigaste eksportvarane frå Island. I perioden 2004 til 2013, var deCODE det nest mest formidla islandske tema i The New York Times, berre overgått av finanskrisa. På tredjeplass kjem Eyjafjallajökull, medan artisten Björk måtte nøye seg med ein femteplass.

– Ja, Kári Stefansson sette opp deCODE. Det er eit avansert prosjekt. Det økonomiske i det veit eg ikkje noko om. Og eg har sjølv aldri forska på Island, men har rapportert mykje derfrå. Island er fantastisk for ein genetikar fordi vi veit namnet på kvar islending som nokon sinne har eksistert. Island har sagaene, som er halvt genetikk. Ein kan òg takke landnåmsboka og andre tidlege bøker for det ein veit om islendingane.

– … men som også bidreg til at ein kan identifisere og utrydde stadig fleire sjukdommar og tilstander. Kva tenkjer du om etikken i dette som deCODE og mange andre genkartleggarar driv med?

– Det finst supremistar (dei som trur på «overmenneske», journ. anm) som trur på rasehygiene. Vitskapen min har røter i eugenikk. Instituttet der eg studerte, Galton Institute, er kalt opp etter Francis Galton, som av mange blir kalla eugenikkens far. Men merkeleg nok har ikkje Storbritannia praktisert eugenikk frå politisk hald. 31 statar har gjort det. Sverige, til dømes. I USA var 60-70 000 sterilisert av rasehygieniske grunnar. Den siste gongen nokon vart tvangssterilisert var i 2010. Kvinna som det skjedde med då, hadde vore dømt for kriminalitet. Det var ein rutineoperasjon.

Så reiser Rutherford seg frå den låge lounge-stolen. Han tar dagstursekken på ryggen og skal rusle bort til toget. Radisson SAS Scandinavia er ikkje så nordisk kool som namnet tilseier. Å vere i slekt med Harald Hårfagre viser seg å vere normalen. Så Rutherford prøver å gjere folk entusiastiske over mangfaldet i livet og menneska.

– Alle vitskapsfolk meiner at sitt felt er det viktigaste i verda. Min oppfatting er at genetikk er det som oftast blir misforstått.

Viss ein måler ein vitskaps sin allmenne interesse, skårar genetikk høgt. «Kva er den nest mest populære fritidsaktiviteten i Storbritannia?» spør Rutherford. Cricket? svarar eg. «Nei, det er å jobbe i hagen. Ein typisk pensjonist-aktivitet, for også den britiske befolkninga blir eldre. Ein kurerer oftare kreft, hjarteproblem og andre arvelege sjukdommar. Noko av det kan ein takke forsking på genetikk for.»

 


[1] I eit intervju til Syn og segn 1/2010

Powered by Labrador CMS