Poetikk

Ein verdi som berre kan oppstå på ei bokside

Ein snøball som vert kasta på rette staden og på rette måten kan utløysa skred. Spelar inga rolle om snøballen er stygg, skriv Mads Rage.

Publisert digitalt

Stundom førekjem det meg som urimeleg å berre få leva eitt liv. På same tid kan eg vera så uroleg for å rota til dette eine livet at eg vert sitjande for stilt i båten. Om eg skulle ta til å ro, kunne det jo henda at eg skjemde meg ut ved å gjera det feil – eller endåtil at eg knekte ei åre og drukna.

Gud forby at eg skulle prøva å skriva noko.

Det synest paradoksalt å lata seg hemma av angst fordi livet er avgrensa. Kanskje heng slike reddharefakter i hop med tendensen til å vera for oppteken av seg sjølv. I staden for å våga å ta kontroll (over det som er vesentleg), forvekslar eg passivitet med tryggleik, og kastar vekk energi på trivialitetar. Då kan det vera ei motgift å spegla seg i andre erfaringar. Korleis er det å vera nokon eg ikkje kan vera? (Og ein sjølvoppteken vri: Korleis kan andre oppfatta meg?)

Vonleg kan litteraturen, ved å opna for eit mangfald av perspektiv, yta motstand mot det isolerte og sjølvopptekne, og passiviteten (forteljingar handlar gjerne om å ta kontroll). Skjønnlitteraturen skapar eit rom der den som les er frigjort frå å seia noko sjølv, og kan konsentrera seg om å lytta og granska i eige tempo. Og den som skriv er fri til å byggja opp ein heilskap utan å verta avbroten. Ein lang tekst gir høve til å byggja ein sort meining som treng presisjon og tid for å syna seg, som kanskje ikkje kan finnast i andre former. Det vert mogeleg å lyfta fram noko flyktig som ein elles ikkje får tilgang til, men som ein med eitt trur på, og som kanskje forsvinn like etter lesinga. Og om eg har nokre drivande mål med å skriva, så er dette flyktige og mystiske elementet ein av tinga eg søkjer å få til: ein verdi som berre kan oppstå på ei bokside. Nokre glimt av eitkvart som elles er utilgjengeleg.

*

Folk spør vanlegvis ikkje direkte om kvifor ein skriv. Dei spør heller om ein kan leva av det, og korleis det går med boksalet (svaret på båe spørsmål er nei). Eller så spør dei kvifor ein skriv på nynorsk. Det eigentlege spørsmålet er kanskje kvifor ein driv med dette som ein ikkje kan leva av. Men då kjennest det som om temaet varsamt må sirklast inn, som om ein nærmar seg ei livsløgn. Som om ein faktisk fint kan leva av det, heilt til omverda påpeikar at det er umogeleg, eller i alle fall suspekt, sidan det i hovudsak ikkje er motivert av pengetrong.

Om ein overanalyserer: Er det nokon vits i å vera ein forfattar som verda fint kan klara seg utan? Det kjem ut fleire bøker enn nokon kan rekka å lesa, særleg folk som ikkje eingong les bøker. Kvifor skal nokon nytta verdifull merksemd på nett denne boka framfor alle andre alternativ? Kvifor tryglar ein om merksemd slik? Ein som skriv må kanskje kunna svara på alt dette. Særleg om det ein skriv er oppdikta. Kor stort mangfald treng eigentleg litteraturen? Finst det noko nytt å seia? Finst det betre måtar å seia det same gamle på?

Å ikkje vita kva ein driv med, er òg ein del av drivkrafta. Somme veit kanskje mindre om det dei sjølve driv med enn kva andre (tilsynelatande) gjer. Det handverksmessige handlar rett nok til dels om å vita kva ein driv med – altså korleis. Når det gjeld kva ein driv med, så er det ikkje uvanleg å måtta ty til handverkarmetaforar. Kvar morgon stiller ein seg ved avgrunnen (skrivebordet) for å lodda djupt i menneskesjela. Eller ein kan leita etter hol i menneskehugen og bora dei større slik at grumset kjem til syne.

Kvifor ein skriv skjønnlitteratur er eit spørsmål som rettar seg meir mot det kunstnarlege. Og det kan handla om å vera nyfiken. Kva kan eg få orda til å gjera? Korleis ser ulne idear og vage førestillingar ut når ein naglar dei fast i form av tekst? Det er ikkje så mykje eg kan ha i hovudet på ein gong, men når eg skriv det ned og går gjennom det gong etter gong, eller lag på lag, så dukkar det opp ting eg ikkje kunne ha funne på utan fyrst å ha skrive ned nokre andre ting, som eg i nedteikningsaugneblinken ikkje visste meininga med. Teksten opnar nye rom. Eg er ikkje trygg på kva som kan komma, men ei god uro gjer at eg held fram. Ein vekselverknad oppstår mellom det eg veit på førehand og det eg ikkje veit, eller ikkje kan vita. Eg må berre stola på at det syner seg. Og då må det finnast eit element av leik. På eit vis er arbeidsteikninga og verket den same tingen. Og eg vil sjå kva den tingen kan vera. Om eg arbeider på ein tekst som misser dette elementet, tek eg til å vri meg som ein makk. Det vert uuthaldeleg å fortsetja. Kanskje klarar eg ikkje å finna det att, og teksten må forkastast. Men utprøvinga kjem eg ikkje unna. Eg må sjå korleis tekst og idé arbeider saman. Kva kan eg få fram og blåsa liv i? Og dessutan: kva kan eg ikkje få fram? Ein god ide kan krevja mange forsøk før eg finn ut at han aldri kan realiserast. Ein elendig ide kan straks finna forma og blir til noko. Det avgjerande er at noko skjer i teksten som får ideen til å balla på seg og rulla. Ein snøball som vert kasta på rette staden og på rette måten kan utløysa skred. Spelar inga rolle om snøballen er stygg.

Det er altså skrivemåten som styrer ideen og skapar rom, og slik er det òg med andre former, som munnleg skrøneforteljing. Når ein fortel ei anekdote på ein bestemt måte – det vil seia ikkje berre som tørre fakta, men med ei form for dramaturgisk utvikling – så kan det gjerne liggja ei forventing i sjølve forma om at ein skal smøra tjukt på for å underhalda. Men uskrivne reglar krev at det finst ei tydeleg kjerne av sanning. Ein kan ikkje rett ut dikta opp heilt usannsynlege ting, eller finna opp andre reglar for korleis verda fungerer, slik som ein kan i «fri» dikting. Med utgangspunkt i denne kjennsgjerninga, finn eg det difor interessant å sjå etter former eller skrivemåtar som legg stimulerande føringar for kva som skal forteljast og korleis. På eit vis jaktar eg på ei slags tvangstrøye for teksten. Mogelegheiter må eliminerast, slik at det vert lettare å velja mellom dei som er att. Og når eg har fått setningane inn i den rette tvangstrøya, skal dei helst likevel vera i stand til å slå hjul. Kva eg skriv heng altså i hop med korleis, medan kvifor er eit anna spørsmål, som gjerne kan kontrast med «kvifor ikkje?».

Men ein grunn til kvifor er at det finst så mykje ein elles ikkje får høve til å komma inn på. I det daglege har me visse konvensjonar kring kva me snakkar om og korleis me snakkar om det, og det finst gjerne ikkje tid og rom til å byggja opp noko over tid, å tøya konvensjonane, å langsamt sirkla inn det ein verkeleg synest er interessant, eller å komma til botns i ei problemstilling. Å halda på slik i samtale med nokon vil krevja mange bomskot, omvegar og slikt som raskt vil føra til keisemd. Det er ikkje eingong sikkert at ein rekk å formidla kvifor ein synest noko er interessant. Slik sett kan bøker skåna oss for keisame samtalar. Dersom ein før det fanst bøker til dømes var særleg interessert i døden, måtte ein kanskje plaga ganske mange folk før ein vart klokare (Sokrates var kanskje ikkje populær på fest). No kan ein heldigvis lesa seg opp på temaet, og heller fortelja artige skrøner.

Skriveprosessen dreier seg om å luka ut alt surret og bevara det vesentlege. Det handlar om å bruka tid på å formulera noko som ein ikkje naudsynt kan produsera heilt spontant. Og gjennom publisering kan resultatet finna ein situasjon og ei form der det kan formidlast, vonleg i møte med eit snev av velvilje.

Mads Rage (f. 1982) debuterte med romanen Og skipet siglar vidare i 2018, og har siden utgitt to romaner: Miklastaur (2019) og Tre vener og ein dum ting (2020).

BLA 1/21.

Powered by Labrador CMS