Poetikk

Baktankar og skrivetankar (Kva eg skriv når eg skriv bøker)

«Dei tre romanane eg har skrive for vaksne, går alle i dialog med mytar: forteljinga om den bortkomne dottera, om den ulovlege kjærleiken, om det brotne fellesskapet», skriver Laura Djupvik.

Foto: Hildebjørg Djupvik.
Foto: Hildebjørg Djupvik.
Publisert digitalt

Om morgonen kan alt enno skje. Har eg ein time slik som no, tar eg med kaffi opp på arbeidsrommet. Det beste er å skrive ned observasjonar og tankar før ein ser etter samanhengane. Eg vil la noko anna sleppe til – noko eg ikkje veit om – om eg blir for opptatt av at alt heng saman, går eg glipp av det uføreseielege og det djupast sett mest overraskande i livet.

Idé

Ofte, når eg nærmar meg skrivebordet, står alt klart for meg – anten det er ein idé frå ein draum, ei setning eg skal skrive ned eller noko eg har strevd med ei stund. I det same eg set meg, blir den sterke aninga utydeleg, nesten uviktig. Setninga eg anstrenga meg for å hugse er seig og flat. Det som verka innbydande og tydeleg, må formast på nytt, lokkast fram. Det finst ein motstand, ein treig uvilje som hindrar meg i å skrive rett ut. Kanskje det er bra. Av og til, når motstanden er borte og eg skriv lett, lurer eg på om det er noko gale. Men det er ikkje det. Det svingar. Fordi alt svingar. Utan grunn.  

Gravaren

Kanskje finst det noko som ropar frå ruinane, noko som må gravast fram? Noko ingen andre veit, noko ingen andre vil bruke tid på. Og når eg først har begynt å grave er det uråd å stoppe, fordi eg veit eg kan finne noko av verdi, fordi eg ikkje tar sjansen på å la det ligge. Den uhyrlege gravaren i meg tar over. Somme gonger grev eg på feil stad, men korleis kunne eg vite det? Då må eg berre finne meg i å ha brukt krefter og tid på ingenting.

Å finne på

Er ikkje skrivinga eit pågåande arbeid med eigne erfaringar? Kvar gong eg vil finne på noko, kjem noko sant inn og forstyrrar og seier: Skriv meg, eg er større enn alt du kan tenke deg fram til. Det levde er mørkare og meir sant. Eg trur eg veit kven eg er, og så viser det seg at eg er lausare sett saman, at eg kan gå over lange avstandar og stadig fell det nye lag av identiteten. Kven blir eg til slutt? Kven er eg når eg skal døy?

Eg treng ikkje å finne på noko som helst, det er der allereie. Men det må settast saman. Det må få ei form. Men av og til prøver eg berre å skrive godt.

Den andre

Eg er både den som skriv og den som lever, men av og til lurer eg på om eg er delt i to. Den første er den som elskar og hatar og ler og gret, men så er det den andre. Det er noko hjelpelaust og tilbakehalde i denne, som om denne andre alltid har stått i skuggen av den første og aldri fått noko stadfesting. Akkurat det gjer han på sett og vis friare, og så har han fordelen av å vite sikkert kven han er. 

Det er først når eg nærmar meg den djupe og frie skrivinga at eg er i kontakt med den andre. Dette har eg funne ut ved å skrive, ved å grave.

Auget

Eg tenker at eg berre ser halve realiteten, at der er meir enn det eg ser. Men der er ikkje alltid meir, der er innimellom mindre. Det vi ikkje kjenner til, fyller vi ut med det vi førestiller oss, slik at røynda blir eit lappeteppe av fantasi og erfaring. Når ein skriv blir dette lappeteppet avslørt og ein blottlegg kva ein trur og tenker og håper, kva ein finn gyldig. Av og til kan også fantasien treffe blink. Trua og håpet kan halde fast noko vi treng å sjå, men ikkje kan sjå enno.

Streken

For nokre år sidan begynte eg å gå på teiknekurs. Å halde i blyanten og føre stiften over arket. Det direkte og spontane med å teikne er noko eg kan sakne når eg skriv. At linjer og spor på arket kan bety så mykje, forvirrar meg sidan eg alltid har vore så opptatt av meining. Etter det første teiknekurset tok eg eitt til og endå eitt, og fleire etter det, til eg hadde tatt alle teiknekurs denne skulen kunne tilby. Teiknekurset var også eit skrivekurs – i vid forstand. Eg lærte på nytt slike ting eg nesten hadde gløymt, at bak kvar kreative impuls dukkar tvilen opp, at det kreative er ei kraft, at ein må halde på ideen og følgje impulsen.

Merkeleg nok gav det å teikne meg tilgang til den autoriteten eg innimellom mangla når eg skreiv. Eg kan kjenne ei glede når eg teiknar, som av og til smitter over på skrivinga.

Eg var så oppglødd over den første kurskvelden i teikning at eg på veg heim tenkte at eg måtte ringe far min og fortelje om dette. Sidan han både malte og teikna og sidan han spelte ei rolle i romanen eg skreiv, fanst det ein skjult overgang her – til far min, til å vere ein autoritet, til det å definere kva eg ser. Så med eitt hogg tanken tak i meg: Far min døydde for over ti år sidan.

Ordet

Eg prøver å teikne ansikt, hender, kroppar – men vil gjerne sette det saman i ein komposisjon. Eg interesserer meg for korleis alt står i forhold til noko anna. Når eg teiknar og kjenner at eg ikkje får det til, er det frigjerande å skrive. Kanskje har eg vore opphengt i det lineære i forteljinga, kanskje det romlege i teksten må få større plass. Men skissene eg har teikna av kroppar, greiner, steinar gjer meg audmjuk – det er krevjande å sette eit merke, eit teikn, eit ord. Ordet krev noko tilbake, gjer det ikkje?

Makt

Eg har skrive både ut frå sorg og maktesløyse. Først etter at skrivinga er avslutta og boka er komen ut, kjenner eg at eg ikkje var makteslaus. Å innsjå at ein har makt er også å ta på seg ansvar. Ansvar for at den måten å sjå verda på, den måten å vere i verda, den måten å finnast på, at no finst den! Det er noko skremmande ved å namngje ting og slik gripe inn i verda, i det skapte. I den førre boka mi gav eg makt til det barnet som kjende seg makteslaus, til skamma ho kjende over å leve i eit slags skjul, med ein usikker identitet. Til å lausrive seg utan å miste seg sjølv.  

Mytane

Alle treng ein mytisk stad, vart eg fortalt ein gong. Ein stad å skrive ut ifrå, eit dreiepunkt. Dei tre romanane eg har skrive for vaksne, går alle i dialog med mytar: forteljinga om den bortkomne dottera, om den ulovlege kjærleiken, om det brotne fellesskapet. Desse gjekk igjen: faren som er varm, men svak, mora som er sterk, men sjuk, mannen som er kåt, men fjern. Tekstane inneheldt det siste måltidet, fotvask, båt- og bilturar, korsong, pianotimar og vass-senger. Og slik mytane fekk breie seg ut, kom dei til å handle om den frigjerande synda – og om den øydeleggjande. Om realitetane som slår i hel draumane. Om at alt kostar og at det finst eit skår i alle ting, noko som treng heling.

Såret

For meg er skriving og lesing knytt til opplevinga av å høyre til eit fellesskap. At den einsame skrivinga skulle binde meg til noko større, var lenge ei så stor motseiing at det var uråd for meg å skrive. Og sjølv då eg hadde begynt å skrive var noko stengt. Men vennskap og kjærleik førte meg mot dette merkelege såret eg bar på. Tårer blanda seg med minne, ei sorg over eit tap eg ikkje kunne formulere. Men også over sorg til dei rundt meg som var borte. Enkelte ting kan ein bruke år på å finne ord for, nesten utan å vite at det var dette ein leita etter.

Komedie/tragedie

Kvifor skal eg skrive når eg ikkje lenger har ein definerande far, men ein frigjort himmeldansande far? Når mor mi kviler under ein krans av lauv. Kva mytar definerer meg no? Eg veit berre at her ute i det tomme og opne oppstår det nye forteljingar, andre bilete. Av og til skulle eg ønskje at fleire oppdaga humoren i tekstane mine, for han er der.

Frigjering

Før kunne eg seie at eg følte meg friare når eg skreiv, og no raudnar eg berre med tanken. Det er ikkje fridom å skrive, men det kan vere frigjerande. Å skrive er ein streng disiplin og eg må skrive om same tekst mange gonger. Eg likar heldigvis denne delen av prosessen, omskrivinga, oppdaginga og dykkinga. Etterpå kan eg merke at skrivinga har frigjort meg frå noko stengt.

På ein måte er det vanskelegare å skrive no enn før – på ein annan måte er oppgåvene klarare. Eg set større pris på det eg får til.

Scenen

Det vakre og grufulle i livet er at sjølv om ein tenker gjennom, drøymer og legg planar, kanskje med eit korleis og med eit kven, så blir det aldri slik. Kva er det som blir synleg for oss – der på den indre scenen – når draumar møter røynd? Eg vil la dei litterære figurane mine – som av og til er meg sjølv, andre gonger ikkje – meg sjølv som gammal, ung, kvinne, mann, levande, døyande, spele med der på scenen til han eller ho gir opp og blir synleg for den andre og seg sjølv. Og så kan noko bli synleg og klart og vakkert for lesaren, som den einaste til stades i salen. 

Laura Djupvik (f. 1970) debuterte med romanen Båten er så liten i 2004. Siden da har hun utgitt flere bøker for både barn og voksne. Nyeste utgivelse er romanen Hjartet er ingen logrande hund (2019), og til høsten kommer en samling fortellinger under tittelen No fær huset.

BLA 4/20.

Powered by Labrador CMS