Poetikk

Det låste blikket

Før var eg temmeleg sikker på kvifor eg skriv korleis. No er eg meir usikker. Oftare og oftare tenker eg at i staden for å få alt til å henge saman, må eg tørre å ta det frå kvarandre, skriv Lars Petter Sveen.

"Livet er eit lappeteppe, men i bøkene heng alt saman. Vi beveger oss stort sett frå start til slutt, frå opninga til enden. Eg interesserer meg i større og større grad for kva som skjer når historiene blir klipt i stykker," skriv Lars Petter Sveen. Foto: Tine Poppe.
Publisert digitalt

Da eg var liten tok morfar meg til sides og sa han ikkje kunne stole på meg.

Kvifor, spurte eg.

Fordi du har eit reveansikt, sa han.

Like etterpå gjekk morfar ut for å plukke jordbær i hagen, og vart rasande. Bæra han hadde sett frå vindauget oppe i andre etasje, var ikkje der. Han tok stokken, gjekk rett bort til meg, og slo meg over handa. Mor skreik til og jagde han bort frå meg.

Kvifor slår du meg, hylte eg.

Eg veit det er du som har tatt bæra, sa morfar, eg kan ikkje stole på det reveansiktet ditt.

Det som overraska meg mest, var ikkje at morfar slo meg, han var trugande til verre ting, men at han hadde sett feil. For jordbæra hang der, raude og tunge under blada. Korleis kunne eit vaksent menneske sjå jordbær frå eit vindauge i andre etasje og så ikkje få auge på dei når han stod rett ved dei?

*

Å sjå etter det uvanlege, er også å sjå bort. Bøkene og tekstene som overraskar meg mest, er bøkene som tek bort det eg venta skulle vere der, mens dei tek med det eg trudde skulle vere fjerna. I “De skinnende husene” (frå boka Prospektkort) er det på slutten ganske tydeleg kva det er Alice Munro vil fortelje oss. Mary er den einaste i det nye nabolaget som ikkje vil skrive under på at den gamle, rotete dama må vekk. Sjølv om Mary forstår at ho er i mindretal, og at alle dei gode naboane hennes vil vinne, så held ho fast i at dette kan ho ikkje gå med på.

Men det er fullstendig ulogisk korleis Munro fører oss fram til den opprørske (og litt feige) moralen i novella. Ein annan forfattar ville fortalt historia om Mary og hennar passive motstand mot å tvangsflytte den rotete og skitne naboen frå nabolaget, på ein heilt annan måte. Truleg ved å etablere konflikten med ein gong, før det seinare vart vist fram at naboen alle vil kvitte seg med, er eit menneske som oss andre - kva rett har vi til å vise henne bort. Munro gjer det motsett, ho etablerer den tilfeldige og bortkomne personen aller først, før du i det heile tatt veit kva denne historia skal fortelje. Du tek deg sjølv nesten i å bla forbi dei første sidene. Det er ingen Raymond Carver-setning som opnar ballet, ikkje noko gevær som heng over peisen, ingen ubrukte babysko til sal.

Kva er det som ikkje blir fortalt? Kva er det som blir tatt bort? Korleis blir tida snudd om på, og kva skjer med dei tomme lommene når vi vender dei ut inn? Det handlar om å prøve å sjå på nytt, å låse opp blikket. Eg er alltid redd for å ha sett meg blind på mine eigne idear.

*

Da eg skreiv mine første bøker, visste eg kva eg ville, eg visste stort sett kvar historiene skulle òg. Det er ikkje nødvendigvis noko stort problem, eg trur tanken om at du ikkje skal vite, at alt skal vere oppe i lufta, er ein kjepphest som fleire forfattarar og skrivelærarar kan legge frå seg. Å tenke struktur, komposisjon betyr ikkje at du skriv krim eller at du ikkje legg vekt på å skrive gode setningar. Det betyr stort sett berre at du tenkjer litt lenger.

Men etter kvart vart det ei tvangstrøye for meg å alltid vite. Når karakteren skulle gjere slik og slik, når eg visste at eg måtte gjere ein ting for å få fram ein annan ting, kjentes det etter kvart som eg var meir opptatt av å ferdigstille ein manus. Det vart etter kvart eit varsel, eit varsel det har tatt lang tid for meg å bli klar over.

Noko blir borte i skrivinga mi når eg traktar mot sluttpunktet. Eg trur ikkje det går utover setningane mine, heller ikkje over avsnitta mine. Eg trur det går utover evna mi som forfattar til å sette fingeren på akkurat den konkrete staden som kvar enkelt scene skal kretse utifrå. Og å halde fingeren der for sakte, sakte å skrive meg ut derifrå utan å miste punktet eg sette fingeren på.

Før var eg temmeleg sikker på kvifor eg skriv korleis. Det gjorde at eg kunne kaste meg inn i ville prosjekt eg ellers ville meint var umoglege. No er eg meir usikker. Framleis er det lett å komme opp med gode idear, å skrive den første setninga, det første kapitlet, å teikne ut karakterar og historielinjer. Men det blir berre vanskelegare og vanskelegare å skrive vidare, å få alle dei andre setningane til å flyte, ha rytme, vere gode. Korleis unngå transportetappar i manuset, korleis bli kjend med, og overraska av, karakterane i staden for berre å utplassere dei? Det er nok av oss som har tredve-siders manus gravde ned i bakhagen eller på pcen sin.

*

Av og til skulle eg ønskt å snakke med forfattarar som har holdt på ei stund. Poetikk er interessant så lenge det ser bra ut på trykk, men korleis fungerer det i praksis?

Første gong eg måtte ut i fulltidsjobb, rett etter eg hadde fullført bibliotekarstudiane på Høgskolen i Oslo i 2011, sleit eg skikkeleg med søvn, med å få døgnet til å ha nok timar. Nokre år seinare, da eit arbeidsstipend tok slutt, og eg måtte ut i fulltidsjobb igjen, ringte eg rundt til kollegaer for å spørre: Kva gjer eg no? Korleis skal eg få tid til å skrive? Eg var ikkje interessert i å vite i kva for leiligheit i kvar for europeisk by eg kunne sitte og skrive i når mai kom. Eg trengte å vite kva eg skulle gjere når eg vart kvalm og kald av å stå opp klokka 04:00 for å skrive før barna vakna og skulle i barnehage og på skole. Eg trengte å høyre at når eg pressa meg til å skrive ein time på kvelden etter barna var i seng, så var eg ikkje den første som skreiv ubrukelege tekstar.

Ein eldre kollega sa han aldri hadde tatt fulltidsjobb. Han har hatt stor suksess, men han har ofra mykje og tek store sjansar han framleis får meir kjeft enn ros for. Ein annan kollega ga opp, fekk seg ein godt betalt jobb, prøvde å skrive i nokre år, i små pauser på jobben, på kvelden, til det berre vart borte. Ein tredje kollega skriv framleis, på rein trass, ein slags Job som veit han ikkje har sjans, men som likevel ikkje kan svikte det han trur på.

Eg trengte å høyre alle desse historiene om korleis andre jobba med å skrive, for eg trengte å lære.

*

Eg skriv annleis enn mange av mine kollegaer (kven vil ikkje slå seg på brystet med eit slikt utsegn!), og av mine første seks bøker, går berre ei av dei føre seg i Noreg. Tre av dei går føre seg i vår tid, og i to av dei er det vanskeleg å seie kva for tid vi er i. Eg har heile tida prøvd å undersøke kven den andre er, og kvar linja går mellom når noko er godt og når noko er vondt. Ofte har eg prøvd å sjå kor langt vekk frå meg sjølv eg kan bevege meg. Dersom kunst handlar om å forstå den andre, når sluttar det da å vere mogleg å forstå?

Eg liker å skrive om dei døde òg. Dei er alltid der, rett bak meg, i skuggane. Og det verkelege, det eg kan ta og føle på, er alltid i ferd med å sprekke. Ei bok skal ikkje berre vere det vi blir fortalt ho skal vere. Ei bok skal vere alt som kryp ut av hovuda våre. Ein gong, da vennen min døde, drakk eg så mykje at eg såg han gå ved sida av meg, frå Grünerløkka og over Sankt Hanshaugen og Bislett, heile vegen til Majorstua der eg praia ein taxi. Ein annan gong, da eg var så deprimert at eg ikkje greidde å reise meg frå senga, såg eg mørket oppunder taket, det seig sakte ned til meg som om alt lys skulle bli slokna.

*

Men eg veit ikkje om eg vil skrive slik lenger. Eg er usikker på kvar eg er på veg. Og det kjennes på ein måte heilt greit at det er slik. Å skrive handlar om å finne balansen mellom å vere pompøs nok til å tru andre vil lese det du skriv, og å vere audmjuk nok til å heile tida lære korleis bli betre.

Oftare og oftare tenker eg at i staden for å få alt til å henge saman, må eg tørre å ta det frå kvarandre. Etter at morfar slo meg (det skjedde fleire gongar, eg tok ikkje særleg skade, altfor lite til å skrive ein roman om det), sa mor at han alltid hadde vore slik, og at ho ikkje ville la det skje igjen. Ho sa vi ikkje kunne velje foreldra våre, men vi kunne velje kor langt frå dei vi kunne flytte. Eg sa eg ikkje hadde tenkt å flytte frå henne, og ho holdt omkring meg og sa det ikkje var det ho meinte. Den kvelden viste far og mor oss lysbilde frå da dei var unge og nettopp hadde møtt kvarandre.

Det kjentes som heile slekta var der hos oss da.

Eg vaks opp utan slekt rundt meg. Mor er dansk, ho flytta saman med mor si frå København da ho var 16 år. Far har budd rundt omkring i Noreg, han flytta frå stad til stad i oppveksten, før han traff mor da han var student på Blindern og ho gjekk i kokkelære på gamle Larsen restaurant på Majorstua. Far fekk magesår, truleg av å måtte sjonglere mellom studentlivet, å vere taxisjåfør i Oslo, og å hjelpe farfar som garderobevakt på Park Hotell i Drammen. Etter at far var operert (han har framleis eit stort, grovt arr ned langs heile magen), reiste mor og han opp til yttarst i Møre og Romsdal for å komme vekk frå familiane.

Da eg sjølv vart student, etter å ha fullført vidaregåande i Fræna, eit år i militæret i Skjold, og eit år på Burger King i Molde, var eg den andre i slekta vår, etter far, som immatrikulerte meg på Blindern.

Livet er eit lappeteppe, men i bøkene heng alt saman. Vi beveger oss stort sett frå start til slutt, frå opninga til enden. Eg interesserer meg i større og større grad for kva som skjer når historiene blir klipt i stykker. Tid og skjebne er store omgrep, men i skrifta kan vi leike oss med alt det vi i vårt eige liv held for å vere så heilagt at vi knapt tør røre ved det.

*

På biblioteket der eg jobbar no, har vi eit magasin i ein kjellar bygd av betong. Der hamnar bøkene når statistikken viser at dei ikkje lenger blir utlånte - ikkje nødvendigvis fillete eller utdaterte, men med ei svak lukt av elde. Å gå mellom hyllene med verk ingen lenger blar i, gir både ei kjensle av å forsvinne og ei kjensle av å høyre til. Er det å skrive å kaste bort tida? Eg vil uansett hamne her, gløymt i ein kjellar. Eg er ein evnukk i eit harem.

Men ein av mine kollegaer sa ho likte å gå der nede i magasinet, det var som ho trådde inn i noko større enn seg sjølv og sitt. Eg hadde ikkje sett det på den måten før, blikket mitt var låst.

Lars Petter Sveen (f. 1981) er forfatter og bibliotekar. Han har gitt ut seks bøker, seinest romanen Nordriket (2020).

BLA 4/2021

Powered by Labrador CMS