Poetikk

Avfallsnæring

For å teikne eit hus må ein verkeleg tenke inni boksen. Firkant er ein veldig nyttig og effektiv fasong. Skrivinga mi er ikkje effektiv, skriv Kjersti Rorgemoen

Publisert digitalt

Det siste året har eg brukt mykje tid til å planlegge og få bygd eit nytt hus. Eg er ingen arkitekt, og ignorant nok til å teikne huset sjølv. Heile livet har eg gått rundt med eit evinneleg gnagande Kvifor? om det aller meste. Men ved tanken på dette huset blei eg streifa av eit jublande indre Kvifor ikkje? Då pandemien kom, sat eg på kveldane og teikna utkast etter utkast. Det var ei øving i førestillingsevne, i å sjå for seg rom og lys og framtidig husarbeid. Kor vandrar sola? Kor kan kleda tørke? Kor bør det stå ein vedstabel? Kor lang er ein centimeter? Kva kostar pengar? Korleis føye seg inn i ein bakke i nærleiken av nokon andre sine hus? No er huset nesten ferdig. Det er teikna innanfrå og ut. Slik liknar det skrivinga. Fasaden kjem i andre rekke. Kvar kveld ryddar eg etter handverkarane, fyrar opp støv og kapp, køyrer det som ikkje kan brenne til dynga.

Avfall har alltid interessert meg, også som litterært motiv. Det avslørande potensialet, det ærlegaste beviset på kva ein eigentleg driv på med. På dynga jobbar ein mann som alltid beklagar seg for at han må ta betaling for mottaket av visse typar søppel. Han seier at det ikkje er han som har laga reglane, han mislikar rolla si som kontrollør og innkrevjar. Byggjeprosessen har ført meg til mange korte møte med folk som på ulike måtar er på jobb, som eg ikkje hadde møtt elles. Folk med ordentlege jobbar, i samfunnsmaskineriet. Sjølv er eg alltid og aldri på jobb. Truleg beklagar kontrolløren seg fordi dynga tradisjonelt har vore ein ganske fri plass. I barndomen reiste me dit på sundagsturar med far vår, det var eit hol i gjerdet der som det berre var til å tre seg gjennom dersom ein kom utanfor offisiell opningstid. Så kunne me gå på skattejakt og plukke med oss det me oppfatta som verdifullt. Folk er tiltrekt av dynga den dag i dag, dei krinsar rundt som åtseldyr og kastar sine vurderande blikk på det som nyleg er dumpa.

Mange av grunnane eg har til å skrive er nok meir egoistiske enn eg likar å tenke på. Men eg ynskjer å skrive meg forbi det einslege. Måtte eg skrive noko latterleg sant. Eg skriv for å tenke klarare, sortere inntrykk, hugse alt det vesle, vakre som forsvinn framom dei lettrørte augo mine like fort som eg har sett det. For å oppdage tydinga av ord på nytt. For å foredle verda for min eigen del, interessere meg meir for ho. For å lage samanhengar. For å sleppe noko laus med presisjon. For å ikkje slå meg til ro med den fyrste tanken. For å plante tvil.

Ein iskald januarkveld hadde eg eit digitalt møte med ein lesesirkel på eit lite folkebibliotek. Eit korona-tiltak for å bøte litt på tapte arrangementsinntekter hos forfattarar. Ein mann i lesesirkelen spurte meg fyrst om eg skreiv sjølvbiografisk før han uttrykte ein tydeleg irritasjon over hovudpersonen og prøvde etter beste evne å diagnostisere ho. Jobben min denne kvelden besto i å vikle meg ut av eit slags hjørne eg hadde måla meg inn i, på ein måte som forhåpentlegvis ikkje likna eit forsvar. Forfattarrolla kan vere ein merkeleg manøver. Hovudpersonen i den seinaste boka mi blir på eit tidspunkt skulda av kjærasten sin for å ta alt så bokstaveleg, og på den måten liknar ho ein type lesar som sikkert finst i bøtter og spann. Dei som storma Kongressen under godkjenninga av presidentvalet, til dømes, tok Donald Trump sine meldingar bokstaveleg.

For å teikne eit hus må ein verkeleg tenke inni boksen. Firkant er ein veldig nyttig og effektiv fasong. Skrivinga mi er ikkje effektiv. Eg leiger eit kontor på min barndoms låve. I rommet ved sidan av sit ein kunstnar og byggjer fine, små modellar av naust og sovehytter. I fabrikken eit steinkast unna, produserer bror min alle slags bygg i eit bankande køyr. Nokon byrja å kalle det nye huset vårt for Litteraturhuset, og det har det blitt heitande. Det føyar seg inn i ein tradisjon på garden med halvvegs spøkefullt høgkulturelle namn. Namn som står i kontrast til grisedrifta som brukte å definere plassen. Det eine fjøset, som er ombygd til kubbestol- og båtverkstad, blir kalla Atelieret. Den bratte vegstubben som ein gong var omkransa av ei pistrete trerekke, blir kalla Alleen. Syster mi, som møtte mannen sin i eit nordleg isøyde, kallar huset sitt for Polhøgdi, ein dialekt-versjon av namnet til Fridjof Nansen sitt hus. Ein diger lagerbygning som vinterstid rommar folk sine campingvogner, båtar og sportsbilar, blir kalla Samtidsmuseet. Og eg går rundt og kallar meg forfattar.

Før var eg interessert i kva eg kunne gjere med ord. No er eg meir oppteken av kva ord kan gjere. Det hender til og med at eg blir litt redd for at det kan gå troll i ord. At noko dårleg skjer dersom ein målber det. Kanskje heng det saman med at eg har fått meir å miste enn tidlegare. Eg har tatt risiko, blanda meg inn i andre sine liv, fått stort ansvar. Når eg har skrive, har det fyrste ordet som har dotte ned på det blanke dokumentet nesten alltid vore «Eg». Det har nesten vore som ein tyngdelov, eller eit virus. Måtte det lysande dokumentet framfor meg vere eit vindauge, ikkje ein spegl. Sjølv om eg ikkje heilt blir kvitt ambivalensen til dette evinnelege pronomenet i fyrste person eintal subjektsform, veit eg at det glir over i noko ukjend idet eg bestemmer at teksten er fiksjon. Fiksjonen er den avgjerande fridomen. Fridomen til å låne andre sine blikk og tenkemåtar. Fridomen til å late som om ein veit noko, late som om ein kan sjå ting frå ovan.

I den seinaste boka mi prøvde eg (via hovudpersonen sine avstandstankar og observasjonar, ein del portrett, pluss eit handlingsforløp) å granske spørsmål som til dømes:

Er kulturen individualistisk? Kva utgjer eit fellesskap? Kvifor drøymer folk i Noreg om å bu på småbruk? Er det bra eller dumt å vere sjølvstendig? Kva er arbeid? Kva er nyttig? Kan ein bu i eit musé? Er det sivilisasjon å lære seg å elske noko ubrukeleg? Kvar går grensa mellom sunt historiemedvit og reaksjonær nostalgi? Kva for tenkesett formar ulike levemåtar i eit lite samfunn? Korleis formar landskapet livet? Kven er folk? For meg kjem idear fyrst, så avgjer forma kva som kan bli ståande.

Ein må bokstaveleg talt ha ei armlengds avstand til hovudet når ein skriv. Og så må ein djupare inn i og ned i systemet, heilt ned i fordøyingssystemet. I alle fall i følgje A. O. Vinje: «Der skal Oversigt til og grundigt Kjenskap til Spraaket, og først og fremst det gode Hovud eller rettare den gode Magen, som kan smelta all den mangmykne Næring til den aalmenne Mannamaten.»

Dei mørkaste kveldane er det einaste som lyser på garden skjermen min og åtene borti skogkanten. Lyskastarar sender sitt kjølige lys mot avfall etter matlaging og slakting. Revar og grevlingar blir lokka ut mellom dei svarte granene. Dei vurderer slintrene med svolten skepsis. Midtvinteren er beinkald. Rovdyra treng noko ekstra å nære seg på. Huset blir isolert med solgul glasull.

Det er mangel på handverkarar her i distriktet. Byggjeprosjekta står i kø, hyttefelta esar ut med alt det fører med seg. Lenka av bilar som køyrer frå byane mot hyttebyane torsdags- og fredagskveld er bra for næringslivet i kommunen. Denne køen kan eg snart sitje og sjå på gjennom vindaugo i Litteraturhuset. Husbygging er heseblesande. Men for å skrive må ein våge å sitje stille.

Kjersti Rorgemoen (f. 1982) debuterte med notatsamlinga Purkene snudde seg i 2009, og har siden gitt ut romanene Håpet og festen (2015) og Eit praktisk menneske (2020) på Kolon forlag.

BLA 3/21.

Powered by Labrador CMS