Poetikk.

Om det skapte, det tapte og farmors øyreflippar

«Eg kjem frå eit hav av forteljingar, av iscenesetjingar, av sjølvframstilling og myteskaping», skriv Eli Fossdal Vaage.

Publisert digitalt

Som barn voks eg opp i eit univers befolka like mykje av dei døde som av dei levande. Historier om ulike slektningar og deira bragder eller udådar, flausar eller uvanar, særpreg og forelskingar og tragediar danna ein vev av forteljingar som flagra omkring meg i oppveksten, og tok bustad også i meg. Familien min danna, som familiar jo gjer, ein eigen krønike, ein katalog av interne arketypar. Ein karakter som var sterkt til stades i oppveksten min, utan at eg nokon gong møtte henne, var ho farmor.

Ho farmor var mor mi si farmor, ei kvinne som betydde mykje for mor mi, og dermed også, på sitt vis, for meg. Ettersom ho farmor hadde vore død i årevis då eg vart fødd, var ho for meg ein slags flytande, hamskiftande figur, ein likevel sterkt karakteristisk personlegdom som endra seg fundamentalt utifrå omstenda det vart fortald om. Ho farmor trong for eksempel ikkje øyredobbar for å pynte seg, ho hadde nemleg så lange fine flippar at dei fungerte godt nok som pynt i seg sjølv. Ho var ei nokså lita dame av fysisk storleik, men etter eige utsegn var det likevel ingen på bygda som våga motseie henne, ettersom ho var jordmor, og dermed viktig å halda seg inne med for dei fleste. Dessutan var det ho farmor som bestemte kvar bussjåførane skulle overnatte etter rutene sine i den tida det var for langt for dei å returnere heim etter endt skift, kven som skulle opne heimen sin for dei den natta, samt ei rekkje andre ting på garden og bygda som ho av ymse, for meg ukjende årsaker, openbert hadde makt til å rå over.

Ho farmor hadde tre søner, og bestemte kva alle tre skulle gjera: Ein skulle ta over garden (den eldste), ein skulle ha jobb i kommunen (den neste) og den tredje, tilfeldigvis min morfar, sendte ho til Matrefjella under krigen for å kjempa for Noreg i motstandsgruppa Bjørn West. Han var nemleg yngst og hadde ikkje familie sjølv enno, så dermed vart det han ho farmor meinte familien hadde råd til å avsjå til frigjeringskampen med minst konsekvensar.

Då ho farmor vart gamal og han farfar var død, kom ho ei tid for å bu heime hjå mor mi og dei. Ifølgje mor mi kom ho farmor då kvar dag for å møte henne om ettermiddagane når ho kom med bussen heim frå skulen, og så gjekk dei saman heimover, medan dei prata om laust og fast. Under slike samtalar kom det fram at ho farmor slett ikkje kvidde seg til å døy, snarare tvert om: Ho lengta etter døden, sa ho til den då så unge mor mi, som slett ikkje kunne forstå dette, og som kanskje derfor hugsa på det, og fortalde det vidare til meg.

Dessutan høyrer det til kjernehistoriene at ho farmor hadde to ufråvikelege krav då ho vart fridd til av farfar, nemleg desse: 1. Alltid ved i vedakorga, og 2. Aldri sterk drykk. Med det siste meinte ho sprit. Dette påbodet vart berre brote ein gong, ved krigens slutt, og då var det visstnok greitt med eit lite unntak frå regelen som elles danna grunnlag både for myten og ekteskapet.

Også kjærleikshistoria mellom ho farmor og han farfar (ein openbert langt meir anonym figur), er spunne av det same materialet: Ho farmor var yngste dotter på ein rik gard i Ulvik og lova vekk til ein annan då dei møttest, ei truloving langt meir passande som jordallianse med tanke på å slå teigane saman til eit større bruk. Han farfar var derimot berre ein fattig Nordhordlandstril ute på fiske. Så forliste båten hans og han vart berga i land på farmors heimegard i Ulvik, der dei så forelska seg. Men ikkje sånn heilt hovudstups, nei, ho farmor ville ha utdanning òg. Så ho nekta all gifting og kom seg til byen, der ho blei den første i slekta av mitt kjønn med skulegong – ho vart nemleg som alt nemnd jordmor.

Då dei så seinare gifta seg, nekta foreldra hennar å komme på besøk, fordi dei altså ikkje såg med blide auger på dette ekteskapet med ein småkårs fiskarbonde frå indre Osterfjord. Først då første barnet vart fødd, greidde dei ikkje lengre å halda seg unna, og kom likevel, med rutebåten inn fjorden med forsoningsgåva mønstra fram oppe på dekk: Ei heil ku, godt synleg for bygda då dei la til kai og vidare då dei leidde henne med seg heile den lange bakken opp til garden.

Ikkje minst høyrer fødselen med til forteljingane om ho farmor. Då ho var heilt nyfødd, vart farmor nemleg lagt vekk som død fordi dei som tok i mot henne meinte det ikkje var teikn til liv. Ho verken grein eller skreik eller så mykje som klynka, kanskje var ho også blå eller verka livlaus på andre måtar, slike detaljar har historia aldri spesifisert. Men så var det at nokon andre slumpa til å gå forbi bylten der han vart lagt og såg han røra på seg: Jo! Det var visst liv. Ho var berre så stille.

Alt det ovannemnde er sjølvsagt basert på gjenforteljing av farmors eiga forteljing om seg sjølv. Og eg kjenner på ein underleg, framand kjærleik til ho farmor, som eg aldri har møtt.

Å bli spurt om å skrive ein poetikk, vekkjer mi store frykt for å bli avslørt, uvisst som kva. Ein sjarlatan? Ein posør? Ein observatør av menneska og liva deira, framfor ein ekte deltakar? Alt saman berre fordi det ein gong har laga seg slik at det er skriving eg driv med. Trass alt ei uskuldig sak, om ein tenkjer på det; det å vilje skrive: Ein gjer stort sett lite skade, i det minste, og i beste fall kan ein gjere mykje godt. For min del var det slik, trur eg, at skrivinga på eit vis berre tok over for noko anna så snart eg lærte meg det. Å skrive, altså. Før det var det teikning eg dreiv med, og samstundes med det, forteljing. Eg teikna og fortalde om det eg teikna, til mor mi, eller andre som sat omkring og orka å høyre etter. Og etter kvart, då eg vart betre til å skrive enn å teikne, eller, det var meir effektivt som middel, tok det overhand og eg slutta etterkvart med teikninga.

Eg kjem frå eit hav av forteljingar, av iscenesetjingar, av sjølvframstilling og myteskaping: Alt slitet livet trass alt er, kan vere verdt det, om ein berre sit att med ei god historie! Samstundes har eg aldri tenkt på skrivinga mi som forteljing. Trass i at eg no innser at eg òg er driven av ein svolten og drivande formidlingstrong, kanskje ikkje ulik hennar farmor sin. Oppdaga ho ein gong gleda ved å kunne seie noko anna enn det som er heilt sant? Og skriving er også alltid å avdekke ting ved den som skriv. Ein er på same tid sin eigen målestokk og sitt eige objekt som skal målast opp. Det vekkjer eit ubehag i den som skriv å tenkje på dette, så medan ein skriv, er det skrivehandlinga som er i fokus: Lydane frå tastaturet er gode å høyra på, dei tyder på aktivitet, det motsette av stillstand, passivitet, av død. Eg klaprar av garde og kjenner meg i gong og på veg med eller mot noko, nær sagt same kva. Julia Kristeva seier ein stad at me er framande for oss sjølve, ho har tydelegvis rett, det er berre å glo inn i augesjaktene i spegelen når det mørknar, å sjå på eit fotografi av farmor med brystlange fletter som alvorstungt barn. Eller granske sine eigne ungar når dei søv. Kvar rettar skrivaren blikket? Kva er ho oppteken av? Det er så lite, alt saman, skrifta går så sakte, og livet og tida så fort.

Men skrivaren er her ikkje, berre flyktig, ho er kjønnslaus og kald og elendig, der ho klaprar og knastrar i veg fordi lyden når bokstavane vert materialiserte i den spegelblanke skjermen trøystar henne, og gir henne ro: Noko er skapt! Så enkle me er, og så kompliserte. Han morfar overlevde krigen som ungdom og fekk mange gode år til å røykje pipe, gifte seg med mormor, arbeide og diskutere politikk. Trass i at eg heller aldri har møtt han, ettersom han òg døydde lenge før eg vart fødd, har eg sett han i blant, på fotografi eller gjennom blikket til mor mi. Det er uforklarleg kva som vert att når noko vert borte, til dømes historiene nokon fortel, eller gapet mellom dei ulike versjonane to personar sit att me frå den same hendingane. Eller kva som finst att etter eitt menneske i eit anna. Kanskje er det derfor eg skriv? Når det gong på gong for min del knyter seg til ei endelaus søndagskjensle, til rein keisemd, til opplevinga av tidslaus æve ein ettermiddag som barn når dei vaksne berre ville kvila, og NRK-programmet var blotta for eskapistisk underhaldning til fordel for evigvarande direktesendte sportsarrangement. Å ta fatt på noko, verkar som eit blytungt ork. Slik er det med skrivinga kvar gong. Eg sleper meg til tastaturet med all motviljen mot å oppdage kva som bur i meg sjølv, eller for å nok ein gong innsjå den evige avstanden mellom det store eg ser eller kjenner, og det vesle eg greier få ut. Eit sabla strev der ein uansett aldri kan lukkast.

Ho farmor lurte døden, iallfall påstod ho det. Og eg tenkjer på forteljinga og kanskje også skrivinga som ein sånn strategi, som ein måte å sprengja ut noko anna på, å ta grep sjølv, kanskje, eller gi seg i kast med ei enorm oppgåve det vil vera umogleg å løysa. For livet, det er jo forhåpentlegvis både langt og uendeleg keisamt. Det er fylt med repetisjonar. Med plikt. Med aldring, sorg, død og ting som ikkje blei. Men i møtet med den desperasjonen det vekkjer, kan det oppstå ein ilsk, utolmodig energi, eit kreativt overskot, ei kraft som forvandlar smerte og sorg og dessutan kan vere heilt fri, fri til å bryte monotonien, gjera opprør mot tida, mot alt som er opplagt, mot slutten. Å ikkje vita kvar ein skal, kvar det endar, for veit ein det, då er skrivinga død. Å stilla seg open, som ei bøtte, og ta imot det som kjem.

Kva med ho farmor, der ho låg og blåna på ansikt og hender, innpakka i kvite klede og lagt bort som død? Hadde dei lagt den vesle bylten bort frå rommet der mora, som nyleg hadde fødd, låg i sjokk og sorg og stunda etter livet ho likevel ikkje skulle få halda inntil kroppen? Eit kammers eller eit siderom til kjøkkenet, kanskje ein gong eller noko slikt. Kanskje var det seint, kanskje natt, nei, kanskje grydde det alt av dag då einkvan kom listande forbi og såg det utenkelege: Rører ikkje bylten på seg? Jo vent litt, visst gjer han det. Er det ikkje eit lite klynk vi høyrer, der bortanfrå spisskammerset, i mellomgangen, der berre dei som har ærend der treng gå. Var det ikkje nettopp ei ørlita hand vi så lea så vidt på seg, stikkande opp frå bylten av bomullstøy? Og kva gjer vi her uansett, har vi snike oss inn frå ulovlege eventyr, er det kjærleik involvert, er det derfor vi listar oss på tå hev no, på denne ugudelege tida av døgnet, men så ser vi at barnet lever, vi ser det heilt tydeleg og vi vert ivrige, vi spring, vi skrik, vi ropar KOM med store bokstavar idet vi løftar det vesle livet or fillehaugen ho er lagt i og spring inn til stova der mora ligg og græt og så legg vi barnet til henne, utan eit ord gir vi henne babyen før vi listar oss ut att så stille vi kan.

Eli Fossdal Vaage (f. 1984) er oppvaksen i Nordhordland og busett i Bergen, der ho arbeidar som lærar ved Skrivekunstakademiet. Ho debuterte i 2014 med diktsamlinga Hekla myter. I fjor kom den tredje boka hennar, novellesamlinga Grå hoppe.

Powered by Labrador CMS