Poetikk

Dikt i salt - notar til ein poetikk

«Livet er ikkje berre gruvsamt, det er faktisk også latterleg, og dette bør litteraturen spegle,» skriv Erlend Skjetne.

Publisert digitalt

1.

I Fredrik Hagens briljante fjerde bok, Omriss av åpne hender, skriv han fylgjande i delen som heiter «Om øynene»: «I menneskehetens historie er øynene det viktigste organet. Øynene utviklet seg før hjernen, og har trolig forårsaket den. Det er altså her vi kommer fra; vi er et forsøk på å forstå hva øynene ser.»

Eg kom til å tenkje på desse orda då eg leita etter ein inngang til ein poetikk. Eigentleg er Hagens vesle prosastykke ein poetikk i seg sjølv; poesien som det iherdigaste forsøket på å forstå kva augo ser.

«I opphavet var Ordet,» står det i ei anna bok som merkeleg nok har fått meir merksemd enn Hagens, men dette er altså ei sanning med modifikasjonar. Om eg tenkjer på mi eiga skriving, som jo er noko av det ein kan gjera i ein poetikk, vil eg snarare seia at ordet byrjar i augo: Eg ser eit eller anna som der og då, eller i ettertid, pustar liv i nokre ord eller setningar i hovudet mitt. Vonleg har eg penn og papir i nærleiken, så eg kan notere ned den tanken som streifar meg. I nødsfall kan eg gjera det på mobiltelefonen.

Dei fleste av desse krusedullane endar opp i ingenting. Men noko arbeider eg vidare med. Det meste også av det eg arbeider vidare med, endar opp i ingenting. Men noko kan kanskje bli til eit eller anna, på veldig lang sikt.

2.

Ifylgje ei notatbok eg har liggjande – der eg ser at eg har vore dårleg på å føre kjelder – skal Horats ha påstått at alle dikt bør leggjast i salt: Etter sju år kan ein ta dei opp, så får ein sjå om dei held mål.

Når eg tenkjer på denne tønna full av dikt i salt, får eg eit anna bilete i hovudet, eit minne frå ungdomsåra: Kameraten min Erlend – ikkje eg sjølv, men ein annan person som tilfeldigvis heiter det same som meg – står i kraftig bakrus ein sundag føremiddag i ein kjellar, i ein pøl av gamalsalta sei og saltlake. Han veit at dette må han ordne opp i før mora kjem heim. Kvelden i forvegen heldt han nemleg ein heime-åleine-fest, med plan om å setja inn den store støyten overfor ei jente som skulle koma på festen. Men denne jenta sneik seg ned i kjellaren for å kline med ein fyr som definitivt ikkje var Erlend, og midt i romantikken kom ho og elskaren i skade for å velte Erlends mors store tønne full av gamalsalta sei.

Eg veit ikkje om de har ete gamalsalta sei, men det luktar ikkje godt.

Det er ikkje utan grunn at eg fortel denne anekdoten, som eg sjølv meiner er morosam. Humor er nemleg viktig, humor er lys og salt, også i litteraturen. Livet er ikkje berre gruvsamt, det er faktisk også latterleg, og dette bør litteraturen spegle. Humoren kan gjerne vera gøymd under lag på lag av alvor, men det må finnast eit eller anna i eit skjønnlitterært verk som kan mana fram ein liten latter, eller iallfall litt humring.

3.

Forresten er motsetnaden mellom humor og alvor falsk. Humoren står fyrst og fremst i motsetnad til det sjølvhøgtidelege, svulstige, betrevitande. Humoren og alvoret er brør, vener. Men humoren er den klokaste av dei to, humoren har lært: Erlend var neppe blid då han stod på knea i kjellaren og vaska unna saltseilaken, men i dag ler han av heile greia.  

Kva viktigare er: Det må ikkje finnast noko eller nokon det ikkje er lov til å spøkje med, ikkje er lov til å le av. Dei menneska ein har respekt for, kan ein spøkje med. Dei menneska ein kan spøkje med, har ein respekt for. Dei menneska ein ikkje vågar å spøkje med, er autoritetar. Respekten ein har for dei, ligg nærare redsla.  

4.

Men når eg no har babla litt om det høge og det låge: Er det sikkert at alt ein skriv treng å leggjast i salt?

Ein fetert lyrikar eg nyleg møtte, fortalde meg at han på fritida (skilnaden mellom jobb og fritid kan riktig nok vera diffus, om ein lever av ord og skriving) brukte å hjelpe ein ven av seg med songtekstar til showet Allsang på Grensen. På den eine sida fekk eg kjensla av at han ynskte å halde dette skjult – han røpte det ikkje før han hadde drukke nokre øl, og det er grunnen til at han her får vera anonym. På den andre sida ana eg ein stolt tone i røysta hans då han la fram den store karriereambisjon sin: Han ville bli den fyrste til å vinne både Nordisk råds litteraturpris (eller var det Nobels litteraturpris?) og ha skrive teksten til vinnarbidraget i Melodi Grand Prix.

Eg kjende meg att. Sjølv har eg skrive leilegheitsdikt til idiotiske turar og festar, tallause artiklar og essays om bridge, omsetjingar til trøndersk av vulgære operaariar, svulmande løgner til ei turistavis for Fosenhalvøya, berre for å nemne noko. 

Burettslaget eg bur i, Risvollan i Trondheim, annonserte i sumarnummeret av burettslagsavisa Rislappen at dei no – etter over 50 år som burettslag – ynskjer å få inn diktbidrag som kan tonesetjast og bli til ein burettslagssong. Eg må innrømme at eg har eit berre middels godt tilhøve til mange i burettslaget, altså grannane mine, som alltid står nede i gata og lukar og feiar og skrapar og mokar, tilsynelatande utan mål og meining, medan dei ugleser meg som aldri gjer det same. Ikkje di mindre opplever eg diktkonkurransen som ei morosam utfordring, og eg har brukt store delar av sumaren på å skrive det ultimate burettslagsdiktet, sjølvsagt på trøndersk.

Då eg – etter over ti år med refuseringar og annan motgang – omsider fekk lov til å gje ut ei diktsamling på eit veletablert forlag, tenkte eg at eg burde lære meg å avstå frå tullete oppdrag som dei eg nemner over. No skulle eg jo bli ein seriøs forfattar.

Men enno i dag takkar eg ja til kva det skulle vera av merkelege førespurnader, og framleis skriv eg mest vas. Delvis kjem det av at eg er elendig på å seia nei, har knapt nokon gong sagt nei til noko som helst, og dette har ofte ført meg opp i store vanskar. Men eg har ikkje angra: Om arbeidet har vore tidkrevjande og betalinga elendig eller fråverande, har eg vorte rik på røynsler.

I 1928 var Osip Mandelsjtam og kona Nadezjda på eit sanatorium. Under ein lunsj skal ein av gjestane ha spurt Mandelsjtam om han kanskje kunne underhalde med nokre dikt i salongen same aftan. Mandelsjtam snudde seg mot ein fyr i pilotuniform: «Og om eg spør deg om å flyge nokre rundar akkurat no, korleis vil du reagere på det?» 

No er eg ingen Mandelsjtam, men arrogansen i dette svaret irriterer meg.

Poenget med anekdoten kan kanskje vera at det å skrive dikt, er eit arbeid på lik line med å styre eit fly. Men eg er usikker på den premissen. Vi som syslar med litteratur, liker sjølvsagt å tru at tru at litteraturen, eller kunsten generelt, er edlare enn det meste. Men det er ikkje sikkert at han automatisk er viktigare. Truleg er det viktigare å køyre buss, reingjera offentlege bygg, hjelpe gamle menneske opp av senga om morgonen – enn å skrive dikt, eller romanar for den del.

No vel, den ballen skal eg leggje daud, men sikkert er det at kunstnarar ikkje bør vera arrogante. Dei treng eit publikum. Og om dei no likevel er arrogante, bør dei iallfall ikkje laga kunst som er arrogant. For dersom kunsten tek seg sjølv for alvorleg, kva skjer då med humoren? Livet med alt sitt alvor vil fort bli uuthaldeleg, om ein til overmål skal lesa humørlause bøker.

Når det gjeld min eigen skrivande praksis, har han rot i ei enkel glede over orda. I opphavet er ordet, sånn sett. Eg liker å pusle med ord, å kunne omgåast orda på forskjellige måtar. Orda er fleksible som ingenting anna, rommar alt og toler alt. Det å utforske både det høge og det låge i dei, kan bidra til språkleg og formmessig rikdom i den «seriøse» litteraturen, det skrivearbeidet ein meiner alvor med.

For å seia det på ein annan måte: Spør meg gjerne om å skrive ein song til konfirmasjonen til nevøen din, eg lovar å leggje sjela mi i det. 

5.

Eit anna ukvemsord eg har tenkt ein del på, er sentimentalitet. Det finst dei som meiner at dette fenomenet bør vera forbode i litteraturen, at god litteratur aldri er sentimental, og at sentimentalitet aldri kan bli god litteratur.

Den doktrinen er òg ein smule arrogant. For er ikkje sentimentaliteten eit nokså grunnleggjande trekk ved mange menneske, iallfall i visse fasar av livet? Tenåringar i kjærleikssorg, foreldre som tek vare på småe skor som ungane for lengst har vakse seg ut av, gamlingar som syng på svisker frå sin ungdom … Sjølv er eg mellom dei aller verste: Når eg køyrer rundt i heimbygda mi ein kveld i april, stoggar her og der og glor på utsynet, kva anna er dette enn nettopp sentimentalitet?

Diverre greier vi menneske langt frå alltid å tenkje rasjonelt, vi lèt oss styre av alskens underlege kjensler, som ofte kan vera direkte banale. Men litteraturen er heldigvis ikkje eit fullkome rasjonelt vesen, han forstår oss likevel.

Eit sitat eg er ganske sikker på at eg har notert riktig, frå komedien Selvplageren av Terents, ein kartagar som moglegvis kom til Roma som slave: «Jeg er et menneske, og intet menneskelig er meg fremmed.» Dette kunne eg no ha repetert på latin, men ettersom eg ikkje eigentleg kan latin, ville det ha vore ein pretensiøs og nokså tåpeleg ting å gjera.

6.

Ein sluttnote: Spørsmålet om å skrive denne poetikken kom ramlande inn berre fjorten dagar før teksten måtte vera ferdig, så eg fekk aldri tid til å leggje han i salt. Resultatet vart ei form for boknafisk. Men det kan faktisk vera temmeleg godt, det òg.

Erlend Skjetne (f. 1988) frå Melhus debuterte med diktsamlinga Skare i 2019, som han vart nominert til Tarjei Vesaas’ debutantpris for. I 2020 gav han ut romanen Kleda er gjennomvåte og i år kjem ungdomsromanen Eit anna blikk.

BLA 8/2021.

Powered by Labrador CMS