Tilbake til BLA

Sanne abstraksjonar



Tekst av Merete Røsvik Granlund

Nils Chr. Moe-Repstad har gjennom heile forfattarskapen gått laus på dei store, eksistensielle spørsmåla, i eit språk som rører seg mellom det sanselege, det sprenglærde og det personlege. Nye Bragepris-nominerte Wunderkammer er så rikhaldig og kompleks, med dikt så klare, rå og vakre at den 740 sider tjukke samlinga vil bli ståande som ein bauta, ikkje berre i forfattarskapen, men i norsk litteratur.

 

Nils Chr. Moe-Repstad: Wunderkammer (27 kataloger) (Flamme 2016)

 

Tidlegare bøker:

 

(Kolon 1996)
Rekyl (Kolon 1999)
Sannheten og andre konstruksjoner (Kolon 2002)
Undergangssanger (Kolon 2005)
I de brente restene av alt du har lovet meg (Kolon 2007)
I hundevaktene (2009)
Teori om det eneste. Bok I (Flamme 2013)
Teori om det eneste. Bok II (Flamme 2013)
19 forgiftninger (Flamme 2014)

 

I førre nummer av BLA skreiv eg at det er vanskeleg å vurdere poesi. Det kjendest så sant då eg skreiv det. Men sidan har eg blitt mint på at det av og til er veldig enkelt å gjenkjenne kvalitet, like enkelt som å vite at du likar eit menneske. Det var møtet med Nils Chr. Moe-Repstads dikt som minte meg på det, for han har denne evna til å finne formuleringar som går rett i blodet, på same måte som Georg Johannesens formuleringar gjer det.

 

Det er noko på same tid sanseleg, gåtefullt og intellektuelt over dikta hans heilt frå det første diktet i den første diktsamlinga, Nå, frå 1996:

 

Ingen vitner om skygger
som vokser fra et hushjørne

ingen skal kjenne
ansiktet som lukker speilet

skumringen taler for natta
fra et nullpunkt
begynner språket

som vendes utover kroppen
forsvinner
og blir funnet i diktet

ikke det myke
ikke det harde

men mellom navn og navnløs
et punkt
bundet av retning

 

I dei ni diktsamlingane som følgde debuten, nærma språket og motivkretsen seg etterkvart det sprenglærde, men i den tiande, Wunderkammer (27 kataloger), fins det ei rørsle attende mot det intime og sanselege språket:

 

Jeg kan veie tid ved å balansere ark på fingeren, men bare fortid

jeg skriver om det jeg har elsket, og brekker tre fingre for bøker

som ikke lenger er mine, det er kjærlighet nok

 

Dette står i den tiande av 27 katalogar som kvar har ein tittel som seier noko om motiv og tematikk. Diktet speglar at Moe-Repstad skriv både om sitt eige liv og kor stor del av det litteraturen har vore. Samstundes rommar resten av dei 740 sidene eit vell av kunnskap og kommentarar om alt frå filosofi og naturvitskap til film, litteratur og kunsthistorie. Forfattaren, litteraturen og verda går over i kvarandre i eit storverk som viser at bokstavar og tal kan romme alt, men at det også berre er i den symbolske orden slik heilskap fins.

 

Sansar og intellekt
I 3. katalog skriv Moe-Repstad om å «lese (…) med hele kroppen, inngangen til diktene». Det er det eg meiner med at dikta er sanselege; ikkje først og fremst at dei inneheld ord om kropp eller sanseinntrykk, men at du kjenner dei i kroppen meir enn du intellektuelt skjønar innhaldet. Ei slik personleg oppleving er sjølvsagt subjektiv og ingen garanti for kvalitet. Men – for å halde samtalen med meg sjølv gåande; det er påfallande kor irrelevant det plutseleg verkar om dikta er lette eller vanskelege å skjøne. Lesinga artar seg meir som ei slags gjensynsglede, ein respons på noko musikalsk og emosjonelt umiddelbart.

 

Det betyr ikkje at intellektuell forståing ikkje spelar ei rolle, for kognitive assosiasjonar er sentrale i alt indre liv, også kjensler. Men i første lesing er det den intuitive førforståinga som dominerer – så må den språklege tolkinga kome i neste omgang. Og der kan det sjølvsagt dukke opp utfordringar når ein er litteraturkritikar og skal seie noko fornuftig både om kva som står der og kvifor det er bra. Spesielt når diktaren sjølv skriv: «Det er for mye om tingenes leselighet, og forklaringer er infame for skriften» (22. katalog)

 

Samstundes har Moe-Repstad både før og no skrive dikt som på sett og vis ber om å bli utlagde, spesielt etterkvart som dei frå og med Sannheten og andre konstruksjoner (2002) blir meir prega av intellektuelle referansar.

 

Så, med Teori om det eneste. Bok I og II (2013), som også vart nominert til Brageprisen, skjer det noko nytt. Han refererer for første gong direkte til den personlege livshistoria ein før berre kunne sjå i glimt, den om stupeulukka då han var 19 år som gjorde han lam frå brystet og ned, med alt det medførte av smertefulle behandlingar og fysiske hinder for livsutfalding. Men det skjer også eit skifte mellom bok I og II. I den første er uttrykket meir kortfatta og fortetta enn før, men i den andre boka finn ein for første gong dikt som går over mange sider, og kor diktar-eg’et fortel om slektshistorie og behandlinga på sjukehus etter ulukka. Men sjølv om ein kan seie at desse langdikta er ei rasande og smertefull litterær bearbeiding av eit traume, peikar dei også ut over det sjølvbiografiske Det er endå tydelegare i 19 forgiftninger (2014), kor den individuelle smerta står side om side med lidinga, katastrofane og valden verdshistoria er full av.

 

Det konkrete livet
Som Paal Helge-Haugen skriv i etterordet til samleutgåva Dikt 1996–2014, skjer det i Teori om det eneste. Bok II og 19 forgiftninger «ei markant dreiing mot det konkrete». Dette viser seg mellom anna i at dikta inneheld stader, årstall og medisinsk vokabular med framandord og produktnamn, gjerne i kombinasjon med lærde referansar: «det suprapubiske kateteret er en månedlig syklus / og jeg tar tilbake den pregregorianske kalenderen / reformert av pave Gregor XIII 24. februar 1582,/fordi det oppstod et 11 minutters ingenting / mellom Julian og Gregor.» (Teori om det eneste. Bok I)

 

Det konkrete er endå tydelegare i Wunderkammer på grunn av ei rørsle i oppsett og setningsflyt som nærmar seg aforismen eller prosadiktet. Som diktaren sjølv formulerer det: «Jeg har gjort prosasentimentets randsoner til mine» (24. katalog). I kombinasjon med eit tydeleg «jeg» som innimellom samanfattar erfaringar kortfatta og sitatvennleg, blir denne boka det enklast tilgjengelege av alt Moe-Repstad har skrive. Han skildrar til dømes beiske, sjølvopplevde realitetar på ein så avklara måte at det nesten nærmar seg svart humor. Til dømes er det, når ein kjenner historia om stupeulukka, eit sjokk å lese namnet på 18. katalog: «Svalestup for viderekomne». Her skriv forfattaren så nakent og direkte som han aldri har gjort før, og det er uhyre sterk kost:

 

Jeg har alltid vært redd for å dø, men flyter jeg alene på ryggen utenfor Oksøy
har jeg ønsket det, mildt og stort, nattmørkt og blankere enn sølvet og våpnene
jeg har ønsket det mest av alt jeg har ønsket, i det livet som kom etter det første

 

Det er likevel ikkje gitt at «jeg» alltid representer forfattaren. Det blir svært tydeleg i katalog nr. 8, som har fått tittelen «Definerer vi dem, bestemmer de seg for hvem de er, portrettkatalogene». Her fins ei avdeling med dikt om forfattaren Ezra Pound som alle startar med «Jeg er Ezra». Kunstnarar som Kjell Nupen og Jan Groth har også fått eigne avdelingar, utan at «jeg» er lagt i munnen på dei. Diktar-eg’et er med andre ord ein flytande storleik som både kan vise til personleg erfaring og innleving i andre. Eg trur det er eit viktig trekk ved prosjektet; at eg’et gjennom litteraturen både tar verda opp i seg og gir stemme til ei mangfaldig verd.

 

Men det fins også grunnar til å lese boka som ein utvida, ja, encyklopedisk sjølvbiografi. Til dømes er land nedsenka i vatn eit sentralt motiv, som myr, øy og Doggerland. (Det siste er namn på eit tidlegare bebudd landområde mellom Storbritannia, Nederland og Danmark som vart overfløymd av havet for 7800 år sidan.) I 25. katalog får «jeg» diagnosen vulkansk øy, og det er nærliggjande å lese diktet som ei biletleg skildring av det å ha blitt lamma og påførte store nevrologiske skadar og smerter: «Lavaen pulserer i arterier og vener».

 

Gjennom desse motiva gir diktaren eit biletleg uttrykk for ekstreme erfaringar svært få deler, nemleg alt det inneber å bli lamma frå brystet og ned. Samstundes som diktaren karakteriserer smertene på skremmande vis, knyt han også saman motiva kropp og landskap når han først, i 2. katalog, nyttar ordet (og torturmetoden) «waterboarding» om det at «hydrosfæren hever seg ennå», altså at vatnnivået stig og legg land under vatn. I 18. katalog dukkar same ord opp i eit dikt som handlar om at diktaren «agerte smerteimpulser» då han vart stukken med nåler under føtene – altså ei slags tilståing på grunn av vatntortur. Det er nærliggjande å tenke at lamminga har svekka oksygenopptaket i lungene.

 

Eit ord som «waterboarding» har tydelege assosiasjonar til både krig- og klimakrise. Og samlinga viser ikkje berre eit politisk engasjement, men målber også kritikk av det sjølvopptekne i kulturen vår: «Er du elsket og hvordan føler du deg nå / de to mest sentrale spørsmålene i vår tid / jeg lar hånden hvile og venter på avisene» (9. katalog). I same katalog er den pågåande flyktningekatastrofen i Midtausten og Europa omtala i sterke ordelag. Samstundes er den politiske berre éin av mange impulsar som pregar det myldrande, mentale livet dikta speglar, eit døme på korleis den verda som møter diktaren gjennom litteratur og andre medium omskaper og utvidar dei nære omgivnadane:

 

Kandahar er et hvitt trehus på vestsiden av Odderøya
valmuene i nabohagens skråning er buddhistiske munkekapper
rullet ut i vinden, det produseres lyd i dette huset, noen ganger dronelyd
(9. katalog)

 

Meir dominerande enn det politiske er fascinasjonen for vitskapshistorie, filosofi og kunst. Så la deg ikkje lure av min tendens til å sitere dei lett tilgjengelege «jeg»-dikta; intertekstualitet og lærde referansar er framleis så framtredande i Moe-Repstads dikt at det er lurt å ha tilgang til Google under lesinga. Dikta representerer altså erfaring i vid forstand – inkludert sekundær kunnskap og alt som skjer i fantasien.

 

Les resten av teksten i BLA nr. 3. Du kan kjøpe BLA i dei fleste bokhandlarar og Narvesen-kioskar eller abonnere her.