Tilbake til BLA

Gamal skit og nye tankar – poesi nominert til Nordisk råds litteraturpris 2016



Tekst av Merete Røsvik Granlund

Driten må jo ende ein stad, så kvifor ikkje i poesien. Å lese dei fem nominerte til Nordisk råds litteraturpris vart ein refleksjon rundt kva som gjer poesi god anno 2016.

 

Ming

Bjørn Rasmussen

Gyldendal (Danmark)

87 sider

 

Legacy

Klaus Høeck

Gyldendal (Danmark)

585 sider

 

Kärleken ett nervvrak. Ingen dans vid Fiskarstenen

Elisabeth Kristin Jökulsdottir

Viti Menn (Island)

84 sider

 

Sånger och formler

Katarina Frostenson

Wahlström & Widstrand (Sverige)

135 sider

 

Utrettelige ord

Sara Margrethe Oskal

Iđut AS (Det samiske språkområdet)

49 sider

Det er ikkje lett å vurdere poesi. There – I said it. Éin grunn er at ingen andre sjangrar har eit så sterkt ibuande krav om å fornye seg. Samstundes opererer lesaren med standardar og tankar om kva dikt skal vere og gjere, også korleis fornying skal skje. Dermed kan ein paradoksalt nok kome til å like best det som passar med det ein ventar seg – slik eg tidleg blinka ut den intellektuelle Katarina Frostenson som min favoritt blant dei nominerte til Nordisk råds litteraturpris 2016. Men normene endrar seg jo, og det er diktarane som skal vere i forkant – ikkje kritikken. I lesinga av dei fem nominerte diktsamlingane merka eg at eg raskt hamna i det sporet der vegen er merkeleg kort frå «for lett» til «for vanskeleg». Det var langt mellom dei slåande metaforane – i staden var det mykje drit og smerte som skulle fram. Ikkje så rart kanskje, gitt at verda poetane skriv inn i snarare er røff og skremmande enn vakker no om dagen. Samstundes representerer dei nominerte ikkje breidda av nordisk poesi, men eit langt frå tilfeldig utval.

Prosatrugselen
Nominasjonane til Nordisk råds litteraturpris gir ikkje berre høve til å halde seg informert om viktige forfattarskap i nabolanda våre, men seier også noko om utviklinga i den litterære smaken. For nominasjonane blir gjerne oppfatta – om ikkje som ein fasit, så i alle fall som ein sterk påstand om kva som var årets to beste skjønnlitterære bøker for vaksne i dei respektive landa. Det er lett å gløyme kor mykje samansetninga av juryane har å seie i slike kåringar, men ein får likevel tru at den fullstendige nominasjonslista seier mykje om den rådande forståinga av kva som er litterær kvalitet.

Det mest openberre er at prosaen dominerer. Av dei 14 nominerte er det fem diktsamlingar i år. Ser ein på nominasjonane på 2000-talet har det oftast vore tre eller fire diktsamlingar (sjølv om det også har vore så mange som åtte) og vi må heilt attende til 2006 for å finne ein poet som vinnar. Spørsmålet er om prosadominansen også har endra det poetiske uttrykket?

Sjølv i det vesle utvalet årets nominerte diktsamlingar utgjer, er det tre tendensar frå samtidslitteraturen som gjer seg tydeleg gjeldande: 1) Sterke innslag av autofiksjon, altså at diktaren skriv med utgangspunkt i eigne erfaringar. Poetar har sjølvsagt alltid skrive om seg sjølv, men saman med dei neste to tendensane blir dette meir eksplisitt. 2) Diktsamlingar komponert som heilskapelege historier, berre i ei knappare og meir biletrik form enn i ein roman. 3) Språk som nærmar seg normalprosa. Metaforane er færre, lyriske element som rytme, rim og klang er mindre framtredande.

I Vinduet nr. 2/2016 skreiv Øyvind Berg at den skjønnlitterære forteljinga er det motsette av poesi. Dermed er forteljingar i diktform ikkje poesi, men knekkprosa. Men Berg definerer ikkje poesi som det gåtefulle eller metaforiske. Poesi kan godt skrivast i daglegdags og lettfatteleg språk, faktisk hevdar han at sakprosa kan romme ein god del poesi – ein påstand eg for min del opplever meir forvirrande enn klargjerande. Hovudpoenget hans er at det særskilt poetiske viser seg i at diktet rommar ei slags vending; ein motsetnad eller eit paradoks på tankeplanet.

Det er lett å vere samd i at forskjellen på poesi og prosa ikkje kan reduserast til bruken av linjedeling. Men å setje skjønnprosa og poesi opp som motsetnader, er litt som å seie at mann og kvinne er motsetnader; det fins grunnar til å tenke slik, men tar ein utgangspunkt i det mangfaldet ein faktisk møter i den verkelege verda, er det nyttigare å sjå for seg ulike plasseringar på ein glidande skala.

Tanken om den poetiske vendinga versus den lineære historia har likevel vore nyttig å ha i bakhovudet medan eg har lese dei fem nominerte diktsamlingane, det blei litt sånn «What would Jesus do?», altså «What would Øyvind Berg say?». For det forteljande og prosanære er sterkt representert i utvalet. Samstundes demonstrerer poetane at det finst minst tre måtar å bruke personlege erfaringar i poesien på.

«Jeg ser far flå mit hjerte ud»
Begge dei to danske diktsamlingane er å oppfatte som sjølvbiografiske, men det er berre Bjørn Rasmussen som fortel éi, samanhengande historie. Diktar-eget er også hovudperson, samstundes som mykje av fokus er på faren og dei vanskelege kjenslene sonen har for han. Ming er eit kjælenamn som vart brukt på faren, og diktsamlinga er bygd opp som ei slags dagbok dominert av minner, draumar og hallusinasjonar om faren innanfor ei rammeforteljing av at diktar-eget har flytta til eit kolonihagehus med kjærasten kor dei pussar opp og førebur bryllaup. Diktar-eget er psykisk sjuk og går på sterke medisinar samstundes som han stadig rusar seg, det er dermed ei viss spenning knytt til om han vil klare å gjennomføre bryllaupet.

Komposisjonen kan dermed likne på ein roman. Men diktsjangeren frir forfattaren frå krav om plot i ordinær forstand, i staden kan hovudvekta vere på biletlege eller eruptive uttrykk for kjensler knytt til både minne og hendingar i notid. Denne forma for forteljande poesi ser altså ut til å eigne seg særs godt til moderne memoarar.

Vi får tidleg vite at foreldra vart skilt då han var seks år og knapt snakka saman. Faren var valdeleg, «om natten blev han til en trold». Diktaren er homofil, og kjønnsreferansane er tvitydige: «jeg har aldri set mine skamlæber i øynene.» På grunn av det seksualiserte språket anar ein overgrep av seksuell art, men det blir aldri sagt direkte. Traumet blir ikkje mindre av at faren døydde av kreft då diktar-eget var 13 år. Slike biografiske fakta høver både med slikt ein kan lese om forfattaren og med tematikk i dei to tidlegare romanane hans. Bak på omslaget er det eit fotografi som det er nærliggjande å tolke som Rasmussens far, sjølv om det ikkje er stadfesta i boka.

Diktar-eget begynner å skrive om faren samstundes som den gamle septiktanken skal tømmast og bytast ut, og analogien er klar: No skal all gamal skit fram i lyset, noko som også viser seg i at språket er munnleg og grovt, med banning og innslag av engelsk. Samstundes er det kroppslege påtrengjande; som i «en stank av ost på pikhovedet». Det er drit, blod, spy og tårer, noko som også byggjer opp biletet av det fysiske ubehaget ved biverknader av medisin, som fedme og kvalme.

Det beste i boka er korleis Rasmussen både i biletbruk og med reine ord viser kor ambivalent og umogeleg sorga blir når den ein sørgjer over også var ein overgripar. Når «dit fravær er større end gud» og det blir eit problem at medisinen verkar som han skal og fjernar hallusinasjonen av far, sidan hallusinasjonar er å føretrekke framfor realitetar som ikkje er til å leve med. Rasmussen får fram korleis minne, hallusinasjonar og rus, fortid og notid flyt over i kvarandre for ein diktar som tidvis er både psykotisk og suicidal og som går på sterke medisinar.

Dermed blir ikkje dette berre ei historie om hendingar og relasjon, men òg ei framstilling av den psykiske sjukdomen som tilstand. I det minner boka hans om Sarah Selmers Tjue (Gyldendal 2016), som fortel om det å ha – og kome seg ut av – ein psykose. Men Selmers dikt tenkjer meir rundt sjukdomen og har eit sterkare metapoetisk perspektiv, og gir dermed utgangspunkt for ein vidare refleksjon.

Rasmussen har tidlegare fått mykje positiv merksemd for to sjangeroverskridande romanar. Ming er også ei god bok, med sterkt innhald og gode skildringar. Spørsmålet er likevel om Rasmussen ikkje er betre og meir nyskapande som prosaist enn poet. Det eg ventar av verkeleg god poesi er at han utfordrar det vande både i form og innhald. Og då oppstår det kanskje, som Berg påstår, ein motsetnad mellom «den sterke historia» og den poetiske utforskinga, fordi historia både tar så mykje av merksemda og i stor grad er avhengig av kjende kategoriar, enten dei er av psykologisk eller narratologisk karakter.

«Kattelort i måneskin»
Klaus Høecks murstein Legacy fortel ikkje ei samanhengande historie, men også hos han er familiehistorie eit sentralt element, og han er definitivt både hovudperson og hovudtema i eigen tekst. Sant og seie er dette det mest gjennomført sjølvkommenterande eg nokon gong har lese. Etter 550 og dermed godt over 1500 korte dikt, kjennest det som eg har fått Klaus Høeck innført intravenøst slik at han no sirkulerer i blodsystemet mitt.

Der Rasmussens første ord er: «Jeg skriver / min døde far / frem», er Høecks første ord: «at skrive sin e / gen begyndelse …». Og før første side er til endes, har han slått fast at faren «er død for længst». Vidare skriv han om fotografi frå sin eigen barndom, om likt og ulikt av erfaringar, minner og refleksjonar, samstundes som han har ein løpande refleksjon om det å skrive om seg sjølv som forfattar. Det resulterer i ei rekkje metadikt, til dømes dette:

som nu for eksem
pel hvor du netop læser
dette digt som hand
ler om at du net
op læser dette digt som
jeg har skrevet for
at du skal blive
opmærksom på digteren
der skriver dette
digt – det er godt nok
et sært spejlgalleri af
forfængelighed

Om du stussar på linjedelinga: Alle dikta består av tolv linjer, samansett av fire treradarar kor første linje er på fem stavingar, den andre på sju og den tredje på fem. Men han skiftar altså gladeleg mellom både linjer og strofer (vers) midt i eit ord. I eit appendiks oppgir han ein prototyp over kor mange ord frå kvar ordklasse dikta inneheld. Dette er ei form han har utvikla gjennom fleire diktsamlingar, men det skjønar eg sant og seie lite av. I tillegg skriv han einskilde ord med store bokstavar, og der ligg det sikkert også ein form for kode eg ikkje har klart å knekke. Der ligg det kanskje fleire dimensjonar av meining å oppdage, altså.

Til å begynne med syntes eg den sjølvkommenterande forma var grenselaust irriterande, i og med at eg reknar det å skrive OM at ein skriv om seg sjølv som det minst interessante det er mogeleg å finne på mellom to permar. Men etter å ha skjøna meir av prosjektet til Høeck, og ikkje minst humoren, vart eg vennlegare stilt.

Diktsamlinga har tre delar, namngjevne etter sosiale medium: «Facebook – Selfies», «Instagram» og «Linkedin – Updates». Kvar del er innleia med eit sitat frå Walt Whitmans langdikt «Song of My Self» frå den legendariske samlinga Leaves of Grass, det første lyd slik: «I celebrate myself, and sing myself». Høeck set altså seg sjølv inn i ein tradisjon frå Whitman, men ein kan også slutte seg til at Høeck, som Whitman, har sett seg føre å finne eit poetisk uttrykk som speglar kulturen vi lever i akkurat no i staden for å tradere gamle førestillingar om kva som er høgverdig poesi. Ein treng forresten ikkje å vere spesielt skarpsindig for å tolke Høeck, for han seier rett ut kva prosjektet er:

«I am the cleaner / in poetry den sorte / hånd der rydder opp / / i det gamle bras / fjerner døde ord og me / taforer (alt det / /publikum elsker)».

Det han ryddar plass til, er eit uttrykk som reflekterer over at sjølvframstilling har blitt eit enormt tema i og med den nye digitale kvardagen. I Høecks eigne ord: «dybe sprogskælv der / har forandret VERDEN». Høeck protesterer altså ikkje på vegne av poesi som langsam og ettertenksam skrift, men kastar seg inn i den nye røynda med ei punkhaldning som går ut på å skrive ærleg, direkte og ujålete, han insisterer på det kvardagslege og opprørske. Han blandar dansk og engelsk, han er grov i munnen og det er, som hos Rasmussen, mykje drit. Men, som han slår fast, driten må ein også gjere av ein stad, den er naudsynt gjødsel, slik kritikk er naudsynt for litteraturens «sunde udvikling». (Takk for den motivasjonstalen, Høeck.)

Innimellom er han eksplisitt politisk, men andre stader lite politisk korrekt når han til dømes «elsker slogans re / klameslogans samt / varemærker og merke / varer …» som Heinz ketchup. Dette er altså ein slags «mod-digte», antidikt kor ingen bagatell er for liten og inga problemstilling for kompleks til å bli omtala på 12 linjer, og dei er ofte morosame. Omtrent som statusoppdateringar på Facebook, altså, den moderne dagboka. Om du tenkjer deg Jon Fosses dikt med vind, tårer og englar i den eine enden, er Høecks dikt så langt ut på den andre enden som det vel er mogeleg å kome. Noko seier meg at Øyvind Berg har sansen – om to litterære rabulistar ikkje uunngåeleg endar som konkurrentar.

Den andre og lengste delen i samlinga, «Instagram», inneheld gamle familiebilete som er trykt i ulike variantar av to-fargetrykk. Dermed ser ein berre enkle silhuettar og ingen detaljar, noko som på eit vis gjer det private mindre privat, det kunne vore kven som helst på bileta. Samstundes er det noko reelt sjølvoppteke i desse innfalla og kommentarane som, ifølge Høeck sjølv, er «samlet med henblik / på at rydde lidt op i / mit forfatterskab». Men det er kanskje lov når diktsamlinga er kalla «Legacy».

Kva kan denne typen speilkammerpoesi seie om, for ikkje å seie tilføre den digitale kvardagen? Ein kan seie at likskapen mellom dikta og oppdateringar i sosiale medium riv ned skilje mellom høg- og lågkultur på eit vis som oppvurderer dei daglege refleksjonane vi alle kan finne på å dele som statusoppdateringar. (Gudane skal vite at det er mange på Høecks alder, dvs. over 70, som har fordømt kommunikasjon i sosiale medium som hjernedødt tidsfordriv.) Samstundes som sjølve mengda av dikt gjer at dei glir omtrent like fort forbi. Det gjeld berre å klare stoppe opp ved gullkorna når dei dukkar opp, og det kan ein kanskje sjå som ei livsførebuande øving i ei diktsamling kor det forgjengelege i livet er det store temaet: «døden tager et se / kund varer en EVIGhed / omvendt med livet».

«han tycker också illa om månen»
Som Bjørn Rasmussens Ming, er også islandske Elisabeth Kristin Jökulsdottirs Kärleken ett nervvrak. Ingen dans vid Fiskarstenen (gjendikta til svensk av Ylva Hellerud) komponert som ei historie. Jökulsdottir er dramatikar, som både Rasmussen og samiske Oskal. At heile tre av dei fem nominerte poetane har skrive meir dramatikk enn poesi, seier kanskje noko om at nominasjonsjuryane er svake for god dramaturgi, også i poesien.

Dermed kan bruken av «jeg» i denne diktsamlinga godt vere eit grep for å skape intensitet i historia om ei kvinne som blir sambuar med ein mann ho veit har vore valdeleg i tidlegare relasjonar. Samstundes er det, som eg også var inne på i førre nummer av BLA, noko med sentrallyrikk-tradisjonen som gjer det svært nærliggjande å lese eit slikt diktar-eg som identisk med forfattaren. Når diktar-eget i tillegg er forfattar, som her, er det nesten slik at mangelen på aktiv distansering frå poeten si side er nok til at ein les boka som autofiksjon. Men formelt er det altså ikkje det.

Boka tar opp viktige tema: Vald og kva det er som gjer oss så irrasjonelle i kjærleikslivet. Eg trur diktaren er inne på noko sentralt når ho skriv at «det är barnet i mig som styr». Dei enkle strekteikningane som illustrerer dikta er også artige. Nesten alle er fokusert på kjønnsorgan som det kjem rare ting ut av, og dette skaper ein spesiell kontrast mellom vaksen seksualitet og det barnlege.

Historia om kjærleiksrelasjonen frå start til slutt er kronologisk fortalt. Men her gjer nærleiken til prosaforteljinga at eg tar til å sakne fleire opplysningar, og for første gong slår det meg at poesisjangeren brukt på denne måten kanskje gir ein ufullstendig og meir eindimensjonal versjon av ei historie enn ein roman ville gjort. Dermed blir Øyvind Bergs kritiske gjennomgang av knekkprosa versus poesi relevant. For det er noko grunnleggjande prosaisk i ei historie der éi tolking av hendingane mellom to menneske blir dominerande. Eg opplever historia som etterpåklok og retorikken, spesielt den svarte humoren, som einsrettande.

Det er til dømes påfallande at mannen heile vegen blir framstilt som usympatisk og brutal, slik at det blir vanskeleg å skjøne kvifor kvinna kunne falle for han. I staden for faktiske valdelege episodar er det slikt kvinna får vite om mannen frå andre og det som skjer seinare som fargar heile framstillinga. Med ein gong han utøver fysisk vald, kastar kaffi i andletet på henne, går ho frå han. Ein skal ikkje bagatellisere ikkje-fysisk vald, verbal eller psykisk, men det er noko uklart ved historia – og det er ikkje det same som poetisk motstand.

Eit anna element som får meg til å tenkje «knekkprosa», er at språket er kvardagsleg, nesten flatt, spesielt når tanken som blir formidla også er av det vanlege slaget: «Jag hade inte tänkt svara / om han ringde / men så ringde han inte / och då blev jag fullständigt galen.» Samstundes må det seiast: Det er jo ei slags vending i dette lille diktet.

Sjølv om ordet «galen» er brukt på ein uhøgtidleg måte, har Jökulsdottir, som Rasmussen, element av psykisk sjukdom i historia. Diktar-eget snakkar om sine «maniska perioder», og etter brotet oppsøkjer ho psykiatrisk akuttavdeling åtte gongar. Likevel framstår ikkje diktar-eget som mentalt ustabil på andre måtar enn at ho faktisk kastar seg ut i ein så tvilsam kjærleiksrelasjon. Dermed blir det nesten noko poserande over referansane til psykisk sjukdom, spesielt når galskap blir framheva som noko positivt: «Kärleken har förut gjort mig galen / så nu börjar jag fatta hur den funkar / och undrar om kärleken är ett botemedel / som frigör galenskapen / denna frälsande kraft». Men dette er samstundes den mest spennande tanken i heile diktsamlinga; at vi oppsøkjer umogeleg kjærleik for å kunne oppføre oss dramatisk og irrasjonelt.

«Voi voi på ny»
Dikta i samiske Sara Margrethe Oskals Utrettelige ord (gjendikta til norsk av forfattaren sjølv), er så korte og fragmentariske (oftast på mindre enn ti ord) og motiva så samstemte at det er mogeleg – og nærliggjande – å lese dei som del av same kjærleikshistorie. Nokre av dei aller mest ordknappe dikta gir berre meining når eg les dei i samanheng med det som kjem før og etter, som dette: «voi voi / på ny / i eventyrham».

På norsk er klangbilete sterkt prega av bokstavrim, og ein kan berre gjette seg til at det lydlege og rytmiske truleg slår endå sterkare gjennom i dei originale samiske dikta. Her det første diktet som døme: «ustilt / ustyrlig / koftekanten / kastes». Også i mange av dei seinare dikta er motiv henta frå tradisjonelt samisk levevis, som bearbeiding av skinn til telt eller «finpesken», «samle flokken» og «hisse hunden». Men det dominerande er motiv frå naturen, ofte med erotisk lading.

Parallelt med kjærleikstemaet handlar desse minimalistiske dikta også om det å ha ein samisk kulturarv nedfelt i seg, mellom anna sluttar det siste diktet slik: «ikke visste jeg / at jeg alltid / følger tråkk». Men dette kan ein også lese i vidare tyding i lys av kjærleikshistoria: Vi har alle grunnleggjande fysiske og emosjonelle behov som leier oss inn i sosiale og kulturelle «tråkk», noko som ikkje minst gjer seg gjeldande i kjærleikslivet.

Av dei fem diktsamlingane eg ser på her, er Oskals dikt dei som i minst grad løftar diktar-eget fram, uansett om erfaringane skulle vere personlege. Dette er dikt som uttrykkjer noko ålment med utgangspunkt i ei bestemt kulturell erfaring. Det er ein viss fascinasjon i å sjå kva ein kan tolke inn i eit så ekstremt nedstrippa uttrykk, men at dikta er så knappe, gjer at dei verken innbyr til stor fordjuping eller er eigna til å skape verkeleg begeistring. Metaforane er også ofte av det velbrukte slaget («du nører opp ild / til kildene / koker over»). Det blir for enkelt.

«Jag är den väg sången tar»
Forskjellen mellom diktsamlingane eg har omtala så langt og svenske Katarina Frostensons dikt er påfallande. Sånger och formler framstår som det ein – med ei viss sjølvmotseiing i omgrepsbruken – kan kalle tradisjonelt modernistisk: Her har kvart dikt sin tittel og sitt tema, og samlinga lar seg ikkje lese som éi historie. Likevel er det ein tematikk som går igjen, og det er sorg. Spesielt over ei mor som døyr, men også over hendingar i verda som krig og terror, flyktningekrise og forsøpling.

Frostenson skriv også personleg på ein måte som gjer at teksten innimellom liknar ei dagbok. Men ho gjer ikkje seg sjølv til hovudperson, verken i ei historie eller som gjenstand for sjølvrefleksjon. I staden er diktar-eget medvitet som bearbeidar og formidlar inntrykk både frå den private sfæren, frå nærmiljøet og frå media.

Frostenson går for å vere vanskeleg tilgjengeleg, og slik opplever eg også denne boka. Teksten verkar av og til irriterande innforstått, som når poeten midt i eit dikt vender seg direkte til ei «Birgitta». Det er altså ikkje gåtefulle metaforar som gjer dikta krevjande å tolke, det nyttar Frostenson faktisk i liten grad. Men dikta er bygd opp av fragmentariske sanseinntrykk og assosiasjonar, både lydlege, biletlege og kognitive, som det er vanskeleg å sjå samanhengen mellom før ein har nærlese heile teksten og kan sjå starten i lys av slutten. Men innsatsen betalar seg til slutt.

Ta til dømes det første diktet, «Januaria»: Her er det først i nest siste line, på fjerde side med tekst, at ho refererer til datoen 7. januar, som er dagen for terroråtaket mot Charlie Hebdo i Paris og også siste dag av eit terroråtak i Nigeria kor over 2000 menneske vart drepne. Eg hugsa ikkje den datoen, men googla han heldigvis. Dermed kan ein lese diktet som at det handlar om å klare å dikte vidare når ein er tyngd ned av sorg, i ei verd som rommar så store motsetnader: «skönhet, ordlöshet, hopplöshet».

Tittelen, Sånger och formler, er henta frå eit sitat av den russiske poeten Marina Tsvetajeva: «Två kära ting i världen: sången och formeln.» Gjennom samlinga blir «sången» omtala som «en gengångare» og «amorf», altså utan form eller struktur. Sett i samanheng med sorg-tematikken er det difor naturleg å kople «sången» til det ikkje-intellektuelle og estetiske som gir uttrykk for, eller gjenkallar, minner og kjensler. «Sången är min varelse», står det i eit anna dikt. Kanskje er «sång» ikkje først og fremst eit anna ord for poesi, men snarare det udefinerbare i livet som diktaren prøvar å uttrykke gjennom poesien, eller sjølve det å skape poesi.

Ein formel representerer motsetnaden til song; det upersonlege og intellektuelle, kunnskap og system vi treng for å skjøne verda rundt oss. I diktet «Formel …» skriv Frostenson: «i ljuden upphör / mitt jag». For poeten er språket eit slikt system som kan omskape det i utgangspunktet private til noko større og meir ålment.

Diktsamlinga sameinar dei to måtane å vere i verda på, songen og formelen, til dømes ved at tydinga av musikalsk liktklingande ord blir sett i samanheng, som «här» (her), «härd» (smie), «härda» (herde), «härad» (fylke), «här» (hær) og «härjade» (herja) i byrjinga av det første diktet. Men også ved at poesien kan uttrykkje og gi ei forståingsramme, ikkje berre for poetens eiga, men også for andres livsoppleving. Frostenson fortel også brokkar av historier, til dømes om to søsken som overlevde ein flystyrt i Sibir. Slik skaper poesien band og fellesskap som motverkar kjensla av å leve midt i ein evig skiftande straum av inntrykk ein må verje seg mot.

Trass det mindre opprørske formspråket, er Frostenson like mykje vend mot samtid og aktuelle hendingar som Klaus Høeck, men der han er innstilt på å røre seg i takt med tida, yter ho motstand: «vad kvarstår av världen annat än farten», skriv ho i «Försvinnanden», eit dikt om korleis den fysiske kroppen betyr mindre og mindre i ein digital kvardag.

Samstundes får den assosiative metoden dikta til å framstå som intellektuelle og introverte, og ja, faktisk lite sanselege. Spesielt blir kontrasten stor til Bjørn Rasmussen, som skriv dikt fulle av kropp, kroppsvæsker, mat og medisinar. Men mange av dikta gir mykje attende når eg kjem inn i dei, og gjentekne lesingar gjer dei stadig vakrare. Dei beste er dikta kor den lille, private verda smeltar saman med hendingar som pregar oss alle langt borte frå. Slik «Stilla direktiv» uttrykkjer treffande kva det gjer med oss å vite at folk i eit anna land lid akkurat no; avmakta og trongen til å unngå alt det vanskelege. «Känsla, sök ett fäste / det går inte utan förbindelse / finn din syster / / en syster i Syrien», oppfordrar poeten.

Frostenson er også den av desse fem poetane som innimellom gir meg kjensla av at språket utvidar seg og gir plass til ein ny tanke. Spesielt sterkt er skildringa av sorg i diktet «Mani / Linjer», kor ho skriv: «nerver ska ansträngas, de vill sin värk (…) vår drift är att f ö r t ä r a s (…) att gå till det yttersta är en underbar plikt» – her teiknar ho opp sorg som eit lidenskapeleg arbeid, noko ein vil. Samstundes viser også diktet til intellektuell og emosjonell utforskingstrang; det at ein vil følgje tanken og kjensla så langt som det er mogeleg å kome – og gjerne presse grensene i tillegg. DET er poesi.

Det er tanken som tel
Etter å ha jobba med desse diktsamlingane, trur eg at eg ser meir av kva Øyvind Berg meiner er sams mellom sakprosa og poesi. For sjølv om poeten brukar språket annleis, er poesi på sitt beste, som sakprosaen, forsøk på å skildre realitetane så direkte og sant som mogeleg. Det er likevel berre éi av mange mogelege koplingar mellom sjangrane, for sakprosa kan fortelje historier og romanar kan ha lyriske kvalitetar og – innimellom – også klare å halde fram det paradoksale og fleirtydige.

Det er òg verd å merke seg at når den franske filosofen og forfattaren Maurice Blanchot set poesien og fragmentet opp mot «verket», altså den (fiktive) meininga litteraturen og vitskapen strekk seg etter, så er det den logisk oppbygde filosofien (altså sakprosa) som er motpolen. Samstundes demonstrerer Blanchot sjølv at tekst kan nekte å innordne seg slike kategoriar.

Dermed synes eg ikkje ein kan seie at poesien ikkje skal fortelje historier. Er ikkje mange dikt historier i kortform, nettopp i og med den vendinga Berg legg slik vekt på? Likevel: Blanchots verk-omgrep styrkjer Bergs sak; historier kan bli for dominerande og einsrettande, slik at det poetiske formspråket blir ein slags pynt heller enn å eksponere det fiktive i historiene vi lever liva våre ut frå. Og er det verkeleg fleire historier vi treng? Eg oppsøkjer poesien når eg er lei av føreseielege narrative mønster i romanar og noveller, når eg vil få språksansen pirra og tanken utfordra.

Så kven får Nordisk råds litteraturpris 2016? Det er jo lenge sidan ein poet vann, men det spørs om poetisk kortfatta, meir eller mindre sjølvbiografiske forteljingar kan konkurrere med Linn Ullmanns velskrivne, sjølvbiografiske roman om elska kulturpersonlegdomar som Liv Ullmann og Ingmar Bergman. På den andre sida var vinnaren norsk i fjor, og det kan påverke avstemminga. Om det blir ein poet som vinn 1. november, så trur eg det blir Katarina Frostenson – eller kanskje Klaus Høeck. Begge fører lesaren inn i ein eksistensiell refleksjon som tar opp i seg samtida slik ho pregar liva våre akkurat no. Men dei estetiske kvalitetane er vidt forskjellige. Frostenson er assosiativ, ettertenksam og melodiøs, Høeck er rett på sak, opprørsk og underhaldande – og eignar seg godt for deling på Facebook.

Dette kritikkessayet er henta frå BLA nr. 2.

Foto: Mats Bäcker